परिचय (Introduction of Dry Mouth)
मुख सुक्ने समस्या, जसलाई चिकित्सा विज्ञानको भाषामा ‘जेरोस्टोमिया’ (Xerostomia) भनिन्छ, एक यस्तो अवस्था हो जहाँ हाम्रो
मुखमा रहेको र्याल ग्रन्थी (Salivary glands) ले पर्याप्त मात्रामा र्याल उत्पादन गर्न सक्दैनन्। र्याल हाम्रो मुखको
स्वास्थ्यका लागि अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ। यसले दाँतमा ब्याक्टेरियाले बनाउने एसिडलाई नष्ट गर्छ, जसले गर्दा दाँत
किराले खाने समस्या कम हुन्छ। साथै, र्यालले खानालाई नरम बनाउन, चपाउन र निल्न सजिलो बनाउँछ। जब मुखमा र्यालको कमी
हुन्छ, तब मुख सुख्खा हुने र असहज हुने गर्दछ। विशेषज्ञहरूका अनुसार, संसारमा हरेक छैठौं व्यक्ति कुनै न कुनै समयमा यो
समस्याबाट गुज्रिरहेको हुन्छ।
लक्षण (Symptoms of Dry Mouth)
मुख सुक्ने समस्या हुँदा निम्न लक्षणहरू देखिन सक्छन्:
- परिचय (Introduction of Dry Mouth)
- लक्षण (Symptoms of Dry Mouth)
- कारण (Causes of Dry Mouth)
- घरेलु उपचार (Home Remedies for Dry Mouth)
- थप अन्य उपाय (Extra Solution for Dry Mouth)
- खानपान तरिका (Dietary Guidelines for Dry Mouth)
- गर्न नहुने कार्यहरु (Things to Avoid in Dry Mouth)
- साबधानी (Precautions in Dry Mouth)
- निष्कर्ष (Conclusion)
मुख र घाँटीमा निरन्तर सुख्खापन महसुस हुनु।
मुखबाट दुर्गन्ध आउनु (Bad Breath)।
खाना चपाउन, निल्न र बोल्न गाह्रो हुनु।
र्याल बाक्लो र टाँसिने खालको हुनु।
जिब्रो रातो हुने वा जिब्रोमा जलन महसुस हुनु।
खानाको स्वाद थाहा नपाउनु वा स्वादमा परिवर्तन आउनु।
ओठ फुट्ने र मुखको कुनाहरूमा घाउ हुनु
गिजा चिलाउने वा गिजा सुन्निने समस्या (Inflammation) देखिनु।
दाँतमा छिटो-छिटो किरा लाग्नु।
कारण (Causes of Dry Mouth)
मुख सुक्ने समस्याका पछाडि विभिन्न कारणहरू हुन सक्छन्:
डिहाइड्रेशन (निर्जलीकरण): शरीरमा पानीको कमी हुनु यसको सबैभन्दा प्रमुख कारण हो।
औषधिहरूको प्रयोग: केही एलोप्याथिक औषधिहरू जस्तै: एलर्जी, दुखाइ कम गर्ने औषधि, र मानसिक तनाव वा डिप्रेसनका लागि प्रयोग
गरिने औषधिहरूको साइड इफेक्टका कारण मुख सुक्छ।
स्वास्थ्य समस्याहरू: मधुमेह (Diabetes), रक्तअल्पता (Anemia), उच्च रक्तचाप (Hypertension), र बाथ रोग जस्ता समस्या भएका
व्यक्तिहरूमा यो लक्षण देखिन्छ।
उपचारको प्रभाव: क्यान्सरका बिरामीहरूमा गरिने केमोथेरापी वा रेडिएसन थेरापीले र्याल ग्रन्थीलाई क्षति पुर्याउन सक्छ।
स्नायु प्रणालीमा चोट: टाउको वा गर्दनमा लाग्ने चोटका कारण र्याल बनाउने नसाहरूमा क्षति पुग्दा यो समस्या हुन्छ।
बुढ्यौली: उमेर बढ्दै जाँदा र शरीरको मेटाबोलिज्म परिवर्तन हुँदा पनि मुख सुक्ने गर्दछ।
बदहजमी वा अपच: पेटको खराबीका कारण पनि कहिलेकाहीँ मुखको स्वाद बिग्रने र सुक्ने हुन्छ।
घरेलु उपचार (Home Remedies for Dry Mouth)
मुख सुक्ने समस्यालाई कम गर्न घरमै उपलब्ध वस्तुहरू प्रयोग गर्न सकिन्छ:
अदुवा (Ginger): अदुवाको एउटा सानो टुक्रा मुखमा राखेर बिस्तारै चपाउनाले र्यालको उत्पादन बढ्छ।
सौंफ र मिश्री (Fennel): एक गिलास पानीमा एक चम्चा सौंफ र एक चम्चा मिश्री राखेर उमाल्ने र चिसो भएपछि पिउनाले मुखको
सुख्खापन हट्छ।
कागती र मह (Lemon and Honey): मनतातो पानीमा कागतीको रस र मह मिसाएर दिनभर थोरै-थोरै पिउनाले मुखमा ओस रहिरहन्छ।
एलोभेरा (Aloe Vera): हरेक बिहान खाली पेटमा ताजा एलोभेराको जुस पिउनाले मुखको सुख्खापन कम गर्न मद्दत गर्छ।
सुकुमेल (Cardamom): दिनमा एक वा दुईवटा सुकुमेलका दाना चपाउनाले मुखको दुर्गन्ध हट्नुका साथै र्याल उत्पादनमा सहयोग
पुग्छ।
दालचिनी (Cinnamon): दालचिनीको सानो टुक्रा मुखमा राख्दा यसले र्याल ग्रन्थीहरूलाई सक्रिय बनाउँछ।
तुलसीको पात (Tulsi): तुलसीको ३-४ वटा ताजा पात नियमित रूपमा चपाउनाले मुखको स्वास्थ्य राम्रो रहन्छ।
थप अन्य उपाय (Extra Solution for Dry Mouth)
नरिबल पानी: नरिबल पानीमा प्रशस्त खनिज तत्व हुने भएकाले यसले शरीरलाई हाइड्रेटेड राख्छ र मुख सुक्न दिँदैन।
बेकिङ सोडाको मिश्रण: एक गिलास पानीमा थोरै बेकिङ सोडा, थोरै नुन र चिनी मिसाएर पिउनाले शरीरमा इलेक्ट्रोलाइटको सन्तुलन
कायम रहन्छ।
लाल मिर्च (Red Chilli): खानामा थोरै लाल मिर्चको प्रयोगले र्याल ग्रन्थीलाई उत्तेजित गर्छ, तर यसलाई सावधानीपूर्वक थोरै
मात्रामा मात्र प्रयोग गर्नुपर्छ।
खानपान तरिका (Dietary Guidelines for Dry Mouth)
प्रशस्त मात्रामा पानी पिउने बानी बसाल्नुहोस्।
पानीको मात्रा बढी भएका फलफूल र तरकारीहरू जस्तै: काँक्रो, खरबुजा, र तरबुजाको सेवन बढी गर्नुहोस्।
झोलिलो खानेकुराहरू (सूप, दाल) लाई आफ्नो खानामा समावेश गर्नुहोस्।
खाना राम्रोसँग चपाएर मात्र खानुहोस्।
गर्न नहुने कार्यहरु (Things to Avoid in Dry Mouth)
अत्यधिक मात्रामा चिया, कफी र क्याफिनयुक्त पेय पदार्थको सेवन नगर्नुहोस्।
धुम्रपान र मद्यपान (रक्सी) बाट टाढै रहनुहोस्, किनकि यसले मुखलाई अझ बढी सुकाउँछ।
धेरै नुनिलो वा पिरो खानेकुरा नखानुहोस्।
सुक्खा खानेकुराहरू (जस्तै: बिस्कुट, ड्राइ टोस्ट) खाँदा सावधानी अपनाउनुहोस् वा झोलसँग मिसाएर खानुहोस्।
साबधानी (Precautions in Dry Mouth)
मुखको सरसफाइमा विशेष ध्यान दिनुहोस्। खाना खाइसकेपछि सधैं कुल्ला गर्ने र दाँत माझ्ने गर्नुहोस्।
तनावयुक्त जीवनशैलीले पनि यो समस्या निम्त्याउन सक्छ, त्यसैले योग र ध्यान गर्ने गर्नुहोस्।
यदि कुनै विशेष औषधिका कारण यो समस्या भइरहेको छ भने, चिकित्सकसँग सल्लाह गरी औषधि परिवर्तन गर्न सकिन्छ।
निष्कर्ष (Conclusion)
मुख सुक्ने समस्या सुरुमा सामान्य लागे पनि यसले दीर्घकालीन रूपमा दाँत र गिजाको स्वास्थ्यमा गम्भीर असर पुर्याउन सक्छ।
माथि उल्लेखित घरेलु उपायहरू अपनाएर र आफ्नो खानपानमा सुधार गरेर यस समस्याबाट मुक्ति पाउन सकिन्छ। तर, यदि घरेलु उपचार
गर्दा पनि समस्या समाधान भएन वा मुख धेरै नै सुक्न थाल्यो भने तुरुन्तै चिकित्सकको सल्लाह लिनु आवश्यक हुन्छ।
