मलद्वारको मार्ग वा छालामा सानो चोट, चिरा वा धाँजा पर्नुलाई चिकित्सा भाषामा फिसर (Anal Fissure) भनिन्छ। यो समस्या तब
उत्पन्न हुन्छ जब मल त्याग गर्दा अत्यधिक बल लगाइन्छ वा कडा दिसाका कारण मलद्वारको नरम झिल्ली च्यातिन्छ। फिसर हुदा दिसा
गर्दा असाध्यै पीडा हुने र रगत बग्ने जस्ता समस्या देखिन्छन्।
परिचय (Introduction of Anal Fissure)
मानिसको स्वास्थ्य उसको आहारविहार र जीवनशैलीमा निर्भर गर्दछ। आयुर्वेदका अनुसार शरीरमा वात र पित्त दोषको असन्तुलनले
गर्दा फिसरको समस्या निम्तिने गर्दछ। यो कुनै गम्भीर रोग नभए तापनि यसले दैनिक जीवनमा निकै कष्ट दिन्छ। फिसर जुनसुकै उमेर
समूहका व्यक्तिलाई हुन सक्छ, यहाँसम्म कि साना बालबालिकाहरूमा पनि यो समस्या देखिने गरेको छ।
कहिलेकाहीँ फिसर निको नभई दीर्घकालीन (Chronic) रूप लिन सक्छ, जसले गर्दा मलद्वारको भित्री मांसपेशीमा ऐंठन हुने र
रक्तसञ्चार कम हुने समस्या आउँछ।
पायल्स, फिसर र फिस्टुला बीचको भिन्नता (Difference between Piles, Fissure and Fistula)
यी तीनवटै रोग मलद्वारसँग सम्बन्धित भए पनि यिनीहरूको प्रकृति फरक हुन्छ:
- परिचय (Introduction of Anal Fissure)
- पायल्स, फिसर र फिस्टुला बीचको भिन्नता (Difference between Piles, Fissure and Fistula)
- लक्षण (Symptoms of Fissure)
- कारण (Causes of Fissure)
- घरेलु उपचार (Home Remedies for Fissure)
- थप अन्य उपाय (Extra Solution for Fissure)
- खानपान तरिका (Dietary Guidelines for Fissure)
- गर्न नहुने कार्यहरु (Things to Avoid in Fissure)
- साबधानी (Precautions in Fissure)
- निष्कर्ष (Conclusion)
-
पायल्स (Piles/Hemorrhoids):
यसमा मलद्वार भित्र वा बाहिरका रक्त नलीहरू
सुन्निने
समस्या (Inflammation)
हुन्छ। यसमा मासुको डल्लो जस्तो पलाएको हुन्छ र प्राय: पीडारहित रगत बग्छ। -
फिसर (Fissure):
यो मलद्वारको मुखमा पर्ने एउटा सानो चिरा वा घाउ हो। यसमा रगत कम आए पनि दुखाइ अत्यधिक हुन्छ। -
फिस्टुला (Fistula):
यो मलद्वारको भित्री ग्रन्थि र बाहिरी छालालाई जोड्ने एउटा असामान्य सानो सुरुङ वा नली हो, जसबाट पिप वा रगत बगिरहन्छ।
लक्षण (Symptoms of Fissure)
फिसरका मुख्य लक्षणहरू यस प्रकार छन्:
तीव्र पीडा: दिसा गर्ने समयमा र गरिसकेपछि धेरै घण्टासम्म मलद्वारमा काटिएको जस्तो वा पोल्ने पीडा हुनु।
रगत बग्ने (Bleeding): दिसाको सतहमा वा ट्वाइलेट पेपरमा चम्किलो रातो रगत देखिनु।
चिलाउने र पोल्ने: मलद्वारको वरिपरि निरन्तर चिलाउने वा पोल्ने महसुस हुनु।
चाम्रे वा गाँठो देखिनु: फिसर भएको ठाउँमा छालाको सानो झुप्पा (Skin Tag) देखिनु।
कब्जियत: दिसा कडा हुनु र पेट सफा नहुनु।
कारण (Causes of Fissure)
फिसर हुनुका मुख्य कारणहरू निम्नलिखित छन्:
कब्जियत (Constipation): लामो समयसम्म कब्जियत हुनु र कडा दिसा त्याग्दा मलद्वार काटिनु।
झाडापखाला (Diarrhea): लगातार झाडापखाला लाग्दा मलद्वारको छाला संवेदनशील भई च्यातिनु।
फाइबरको कमी: खानपानमा फाइबरयुक्त खानेकुरा (सागसब्जी, फलफूल) को कमी हुनु।
गर्भावस्था र सुत्केरी: गर्भावस्था र प्रसवको समयमा मलद्वारमा पर्ने दबाबका कारण फिसर हुन सक्छ।
इन्फ्लेमेटरी बाउल डिजिज (IBD): क्रोहन रोग वा अल्सरेटिभ कोलाइटिस जस्ता आन्द्राका समस्याहरू।
मांसपेशीको तनाव: मलद्वारको मांसपेशी (Anal Sphincter) धेरै कसिलो हुनु।
घरेलु उपचार (Home Remedies for Fissure)
धेरैजसो फिसरको समस्या घरेलु विधिबाटै निको पार्न सकिन्छ:
सिट्ज बाथ (Sitz Bath): एउटा ठुलो टबमा मनतातो पानी राखेर त्यसमा १० देखि १५ मिनेटसम्म बस्नुहोस्। यसले दुखाइ कम गर्छ र
मलद्वारको मांसपेशीलाई आराम दिन्छ। दिनमा २-३ पटक यो विधि अपनाउनुहोस्।
घिउकुमारी (Aloe Vera): ताजा एलोभेरा जेल फिसर भएको ठाउँमा लगाउँदा शीतल महसुस हुन्छ र घाउ चाँडो निको हुन्छ।
नरिवलको तेल: नरिवलको तेलमा जलन कम गर्ने (Anti-inflammatory) गुण हुन्छ। यसलाई दिनमा २-३ पटक लगाउँदा दिसा गर्न सहज
हुन्छ।
त्रिफला चूर्ण: राति सुत्नुअघि मनतातो पानीसँग एक चम्चा त्रिफला चूर्ण खाँदा बिहान दिसा नरम हुन्छ र पेट सफा हुन्छ।
थप अन्य उपाय (Extra Solution for Fissure)
दिसा नरम बनाउने औषधी (Laxatives): डाक्टरको सल्लाहमा स्टुल सफ्टनर प्रयोग गर्न सकिन्छ।
मलमको प्रयोग: दुखाइ कम गर्न र घाउ निको पार्न चिकित्सकले सिफारिस गरेका मलमहरू प्रयोग गर्नुहोस्।
पर्याप्त पानी: दिनभरिमा कम्तीमा ३-४ लिटर पानी पिउने बानी बसाल्नुहोस्।
खानपान तरिका (Dietary Guidelines for Fissure)
फिसर निको पार्न खानपानको ठुलो भूमिका हुन्छ:
फाइबरयुक्त भोजन: आफ्नो डाइटमा ओट्स, दलिया, ब्राउन राइस, र गेडागुडी समावेश गर्नुहोस्।
हरियो सागसब्जी: काउली, बन्दा, पालुङ्गो जस्ता सागसब्जी बढी खानुहोस्।
फलफूल: मेवा, स्याउ, केरा र कागती पानीको सेवन गर्नुहोस्।
प्रोबायोटिक्स: दहीको सेवन गर्दा पाचन प्रक्रिया राम्रो हुन्छ।
गर्न नहुने कार्यहरु (Things to Avoid in Fissure)
पिरो र मसालेदार खाना: बढी खोर्सानी, गरम मसला र तेलमा तारिएका खानेकुरा नखानुहोस्।
अत्यधिक चिया र कफी: क्याफिनले शरीरमा पानीको कमी गराउन सक्छ, जसले कब्जियत निम्त्याउँछ।
लामो समयसम्म ट्वाइलेटमा बस्नु: ट्वाइलेटमा धेरै बेर बस्ने वा बढी बल गर्ने गल्ती नगर्नुहोस्।
मासुजन्य र गरुङ्गो खाना: रातो मासु र पचाउन गाह्रो हुने जंक फूडबाट टाढै रहनुहोस्।
साबधानी (Precautions in Fissure)
मल त्याग गरिसकेपछि मलद्वारलाई सफा गर्दा नरम कपडा वा पानीको प्रयोग गर्नुहोस्, रुखो कागजले नघोट्नुहोस्।
नियमित व्यायाम वा योगासन गर्नुहोस् जसले आन्द्राको चाल (Bowel movement) लाई सक्रिय राख्छ।
धुम्रपान र मद्यपानबाट टाढा रहनुहोस् किनकि यसले इन्फेक्सनको जोखिम बढाउँछ।
निष्कर्ष (Conclusion)
फिसर एक कष्टकर तर उपचार सम्भव भएको समस्या हो। मुख्यतया जीवनशैली र खानपानमा सुधार गरेर यसलाई पूर्ण रूपमा निको पार्न
सकिन्छ। यदि ८ देखि १२ हप्तासम्म पनि घरेलु उपचारले काम गरेन वा रगत बग्ने क्रम रोकिएन भने, यसलाई बेवास्ता नगरी तुरुन्त
विशेषज्ञ चिकित्सकसँग परामर्श लिनुपर्छ। कहिलेकाहीँ यसले फिस्टुला (Anal Fistula) वा अन्य गम्भीर रूप लिन सक्ने भएकाले
समयमै सावधानी अपनाउनु बुद्धिमानी हुन्छ।
