दाँत खिईने र कीराले खाने समस्या (Tooth Decay and Sensitivity)

परिचय (Introduction of Tooth Decay)

दाँत हाम्रो शरीरको सबैभन्दा कडा भाग भए तापनि उचित हेरचाहको अभावमा यो बिस्तारै खिइँदै जान्छ। दाँतको माथिल्लो सेतो तह,
जसलाई इनामेल (Enamel) भनिन्छ, नष्ट भएपछि दाँत भित्रको नसाहरू बाहिरी वातावरणसँग प्रत्यक्ष सम्पर्कमा आउँछन्। यसले गर्दा
चिसो, तातो वा अमिलो खाँदा दाँत सिरिङ्ग सिरिङ्ग हुने गर्दछ। दाँतको क्षय हुनु भनेको दाँतमा प्वाल पर्नु वा दाँत कुहिनु
हो, जसलाई चिकित्सा भाषामा ‘डेन्टल क्यारिज’ भनिन्छ।

लक्षण (Symptoms of Tooth Decay)

दाँत खिएपछि वा कीराले खाएपछि निम्न लक्षणहरू देखिन सक्छन्:

चिसो वा तातो खानेकुरा खाँदा दाँत सिरिङ्ग हुने।

दाँतमा साना-साना काला वा खैरा प्वालहरू देखिने।

खाना चपाउँदा दाँत दुख्ने।

गिजा सुन्निने र कहिलेकाहीँ रगत बग्ने।

मुखबाट दुर्गन्ध आउने।

दाँतको फेदमा वा गिजाको वरिपरि पीप जम्ने।

कारण (Causes of Tooth Decay)

दाँत बिग्रनुका मुख्य कारणहरू यस प्रकार छन्:

अत्यधिक गुलियो सेवन: मिठाई, चकलेट र चिसो पेय पदार्थमा हुने चिनीले मुखमा ब्याक्टेरिया पैदा गर्छ, जसले एसिड बनाएर दाँतको
इनामेल नष्ट गर्छ।

सफाईमा कमी: बिहान र बेलुका खाना खाइसकेपछि ब्रस नगर्दा दाँतमा ‘प्लाक’ जम्छ।

गलत ब्रस गर्ने तरिका: धेरै जोडले वा नमिलेको ब्रसले दाँत घोट्दा दाँतको सुरक्षात्मक तह खिइन्छ।

मुख सुक्खा हुनु: र्‍यालले दाँत सफा राख्न मद्दत गर्छ। र्‍यालको कमी भएमा ब्याक्टेरिया छिटो फैलिन्छन्।

पायरिया (Pyorrhea): गिजाको संक्रमणका कारण दाँत कमजोर हुने र रगत बग्ने समस्या हुन्छ।

घरेलु उपचार (Home Remedies for Tooth Decay)

दाँतको समस्या कम गर्न घरमै उपलब्ध निम्न उपायहरू अपनाउन सकिन्छ:

नुन र तोरीको तेल: एक चिम्टी नुनमा दुई-तीन थोपा तोरीको तेल मिसाएर दाँत र गिजामा हल्का मालिस गर्नाले दाँतको पहेँलोपन
हट्छ र गिजा मजबुत हुन्छ।

लौङ्ग (Clove): लौङ्गमा एन्टी-ब्याक्टेरियल गुण हुन्छ। दाँत दुखेको ठाउँमा लौङ्ग राख्दा वा लौङ्गको तेल लगाउँदा दुखाइ र
संक्रमण कम हुन्छ।

अदुवा (Ginger): अदुवाको सानो टुक्रा कुटेर दुखेको दाँतमा राख्दा र त्यसको रस बिस्तारै निल्दा तत्काल आराम मिल्छ।

अम्बाको पात (Guava Leaves): अम्बाको कलिलो पात चपाउनाले वा पात उमालेको पानीले कुल्ला गर्नाले दाँतको सिरिङ्ग हुने समस्या
र दुखाइ निको हुन्छ।

लसुन (Garlic): लसुनमा एलीसिन नामक तत्व हुन्छ, जसले कीटाणु नष्ट गर्छ। लसुनको एउटा पोटी थिचेर नुनसँग मिसाई दुखेको भागमा
लगाउनुहोस्।

तिलको तेल (Sesame Oil): तिलको तेलले मुख कुल्ला गर्दा (Oil Pulling) दाँतका कीटाणुहरू बाहिर निस्कन्छन्।

थप अन्य उपाय (Extra Solution for Tooth Decay)

फ्लोराइडयुक्त मञ्जन: दाँतलाई थप खिइन नदिन फ्लोराइड भएको मञ्जन प्रयोग गर्नुहोस्।

जिभ्रोको सफाई: दाँत माझिसकेपछि जिभ्रो सफा गर्ने साधनले जिभ्रो सफा गर्नुहोस्, किनकि ब्याक्टेरिया जिभ्रोमा पनि लुकेका
हुन्छन्।

नियमित जाँच: प्रत्येक ६ महिनामा दन्त चिकित्सकसँग सल्लाह लिने गर्नुहोस्।

खानपान तरिका (Dietary guidelines for Tooth Decay)

दूध र दुग्धजन्य पदार्थ: क्याल्सियमयुक्त खानेकुरा (दूध, दही, पनीर) ले दाँतको हड्डी बलियो बनाउँछ।

ताजा फलफूल: स्याउ र गाजर जस्ता कडा फलफूल खाँदा दाँत प्राकृतिक रूपमा सफा हुन्छन्।

पानीको प्रशस्त सेवन: खाना खाइसकेपछि सधैं सफा पानीले कुल्ला गर्ने बानी बसाल्नुहोस्।

गर्न नहुने कार्यहरु (Things to avoid in Tooth Decay)

धेरै तातो वा धेरै चिसो खानेकुरा एकै पटक नखानुहोस्।

दाँतले बोतलको बिर्को खोल्ने वा कठोर वस्तु टोक्ने काम नगर्नुहोस्।

तम्बाकू, गुट्खा र चुरोटको सेवन पूर्ण रूपमा बन्द गर्नुहोस्।

अमिलो र धेरै गुलियो क्यान्डीहरू नखानुहोस्।

साबधानी (Precautions in Tooth Decay)

ब्रस गर्दा सधैं नरम (Soft) ब्रसको प्रयोग गर्नुहोस्।

सुत्नु अघि ब्रस गरेपछि केही पनि नखानुहोस्।

यदि गिजाबाट लगातार रगत बग्ने वा अपच (Indigestion) जस्ता समस्या देखिएमा तुरुन्त चिकित्सकलाई देखाउनुहोस्, किनकि मुखको
स्वास्थ्यले पेटको स्वास्थ्यलाई पनि असर गर्छ।

निष्कर्ष (Conclusion)

दाँतको सुरक्षा नै हाम्रो समग्र स्वास्थ्यको आधार हो। दाँत खिएर सिरिङ्ग हुनु वा कीराले खानु केवल दाँतको समस्या मात्र नभई
यसले मुटु र फेफडामा समेत असर पुर्‍याउन सक्छ। माथि उल्लेखित घरेलु उपायहरूले सुरुवाती अवस्थामा धेरै मद्दत पुर्‍याउँछन्,
तर समस्या जटिल छ भने विशेषज्ञ डाक्टरको सल्लाह लिनु नै बुद्धिमानी हुन्छ।