परिचय (Introduction of Urinary Tract Infection)
पिशाब मार्गमा हुने संक्रमण, जसलाई अङ्ग्रेजीमा Urinary Tract Infection (UTI) भनिन्छ, एक धेरै नै सामान्य स्वास्थ्य
समस्या हो। यो समस्या पुरुष र महिला दुवैमा देखिन्छ, तर शारीरिक बनावटका कारण महिलाहरूमा यसको जोखिम बढी हुन्छ। हाम्रो
मूत्रप्रणालीमा मिर्गौला (Kidney), मूत्रनली (Ureter), मूत्राशय (Bladder) र मूत्रद्वार (Urethra) समावेश हुन्छन्। जब यी
अङ्गहरूमा हानिकारक ब्याक्टेरियाको प्रवेश हुन्छ, तब इन्फेक्सन सुरु हुन्छ।
अधिकांश अवस्थामा ई-कोलाई (E. coli) नामक ब्याक्टेरिया यसको मुख्य कारण हुन्छ। यो संक्रमण मूत्र प्रणालीको कुन भागमा भएको
छ भन्ने आधारमा विभिन्न प्रकारका हुन्छन्:
सिस्टाइटिस (Cystitis): मूत्राशय वा पिसाब थैलीमा हुने संक्रमण।
युरेथ्राइटिस (Urethritis): मूत्रद्वारमा हुने संक्रमण जसले गर्दा पिसाब फेर्दा अत्यधिक जलन हुन्छ।
पायलोनेफ्राइटिस (Pyelonephritis): यो मिर्गौलामा हुने गम्भीर संक्रमण हो। यस अवस्थामा ज्वरो आउने र ढाड दुख्ने जस्ता
लक्षण देखिन्छन् र कहिलेकाहीँ अस्पताल भर्ना हुनुपर्ने अवस्था पनि आउन सक्छ।
लक्षण (Symptoms of UTI)
UTI भएमा शरीरले विभिन्न संकेतहरू दिने गर्दछ, जसलाई समयमै पहिचान गर्नु जरुरी हुन्छ:
पिसाब फेर्दा अत्यधिक जलन वा पीडा महसुस हुनु।
पटक-पटक पिसाब लाग्नु तर थोरै मात्रामा मात्र पिसाब आउनु।
पिसाब गनाउने वा धमिलो रगत मिसिएको जस्तो देखिनु।
पेटको तल्लो भाग वा कम्मर मुनि दुखाइ महसुस हुनु।
ज्वरो आउने, जाडो लाग्ने वा काँप्ने।
वाकवाकी लाग्ने वा बान्ता हुने।
थकाइ लाग्ने र कमजोरी महसुस हुने।
साना बच्चाहरूमा ज्वरो आउने, चिडचिडापन हुने र झाडापखाला लाग्ने जस्ता लक्षण देखिन सक्छन्।
कारण (Causes of UTI)
पिसाब मार्गमा संक्रमण हुनुका पछाडि मुख्यतया ब्याक्टेरियाको भूमिका हुन्छ, तर अन्य केही कारणहरूले यसलाई बढावा दिन्छन्:
अस्वच्छता: यौनाङ्गको सरसफाइमा ध्यान नदिँदा ब्याक्टेरिया सजिलै मूत्रद्वारमा प्रवेश गर्छन्।
पिसाब रोक्ने बानी: लामो समयसम्म पिसाब रोकेर राख्दा ब्याक्टेरियालाई हुर्कने मौका मिल्छ।
मधुमेह (Sugar): सुगरका बिरामीहरूको रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता कम हुने भएकाले संक्रमणको जोखिम बढी हुन्छ।
शारीरिक सम्बन्ध: असुरक्षित वा अत्यधिक शारीरिक सम्बन्धका कारण पनि ब्याक्टेरिया मूत्रद्वारमा पुग्न सक्छन्।
गर्भावस्था र रजोनिवृत्ति: हर्मोनमा हुने परिवर्तनका कारण महिलाहरूमा यो समयमा UTI को जोखिम बढी हुन्छ।
पत्थरी: मिर्गौला वा पिसाब थैलीमा पत्थरी हुँदा पिसाबको प्रवाह रोकिन्छ, जसले संक्रमण निम्त्याउँछ।
एन्टिबायोटिकको बढी प्रयोग: अनावश्यक एन्टिबायोटिक सेवनले शरीरका राम्रा ब्याक्टेरिया नष्ट भई संक्रमणको खतरा बढ्छ।
घरेलु उपचार (Home Remedies for UTI)
सुरुवाती अवस्थाको UTI लाई केही घरेलु उपायहरूबाट नियन्त्रण गर्न सकिन्छ:
प्रशस्त पानी पिउने: दिनमा कम्तीमा ३-४ लिटर पानी पिउनाले पिसाबको माध्यमबाट ब्याक्टेरियाहरू शरीर बाहिर निस्कन्छन्।
स्याउको भिनेगर (Apple Cider Vinegar): यसमा पोटासियम र खनिज हुन्छन् जसले ब्याक्टेरियालाई नष्ट गर्न मद्दत गर्छन्। एक
गिलास पानीमा दुई चम्चा स्याउको भिनेगर मिसाएर पिउन सकिन्छ।
अमला (Amla): अमलामा भिटामिन-सी प्रशस्त हुन्छ जसले ब्याक्टेरिया बढ्न दिँदैन। अमलाको धुलो र बेसार मिसाएर पानीमा उमाली
पिउनाले फाइदा पुग्छ।
क्र्यानबेरीको रस (Cranberry Juice): यो UTI का लागि सबैभन्दा प्रभावकारी मानिन्छ। यसले ब्याक्टेरियालाई मूत्रमार्गको
भित्तामा टाँसिन दिँदैन
बेकिङ सोडा: आधा गिलास पानीमा थोरै बेकिङ सोडा मिसाएर पिउनाले पिसाबको अम्लीयपन कम हुन्छ र जलनबाट राहत मिल्छ।
भुइँकटर (Pineapple): यसमा ‘ब्रोमेलिन’ नामक एन्जाइम हुन्छ जसमा एन्टि-इन्फ्लेमेटरी (सुन्निने समस्या कम गर्ने) गुण हुन्छ।
थप अन्य उपाय (Extra Solution for UTI)
तातोले सेक्ने: पेटको तल्लो भागमा हट वाटर ब्यागले सेक्नाले मूत्राशयको दबाब कम हुन्छ र दुखाइमा राहत मिल्छ।
टि ट्री आयल (Tea Tree Oil): नुहाउने पानीमा केही थोपा टि ट्री आयल मिसाएर यौनाङ्ग सफा गर्दा बाहिरी संक्रमण कम हुन्छ।
दहीको सेवन: दहीमा हुने प्रोबायोटिक्सले शरीरमा हानिकारक ब्याक्टेरियासँग लड्न मद्दत गर्छ।
खानपान तरिका (Dietary Guidelines for UTI)
संक्रमण भएको बेला खानपानमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ:
के खाने: ताजा नरिवलको पानी, अंकुरित गेडागुडी, फलफूलको रस, लसुन, र फाइबरयुक्त खानेकुराहरू (जस्तै: गहुँको ओट्स, दाल)
खानुहोस्।
तरकारी: गाजर, काँक्रो, पालुङ्गो र कागतीको सेवन बढाउनुहोस्।
के नखाने: धेरै मसलेदार खाना, चिल्लो पिरो, र प्याकेटका खानेकुराहरू कम गर्नुहोस्।
गर्न नहुने कार्यहरु (Things to Avoid in UTI)
पिसाब लागेको बेला कहिल्यै नरोक्नुहोस्।
मदिरा (Alcohol) र क्याफिन (चिया, कफी) को सेवन नगर्नुहोस्, किनभने यसले पिसाब थैलीमा थप जलन पैदा गर्छ।
चटपटे, अमिलो र धेरै पिरो खानेकुरा नखानुहोस्।
सिन्थेटिक वा कसिलो भित्री लुगा (Underwear) नलगाउनुहोस्।
साबधानी (Precautions in UTI)
सधैं सुती (Cotton) को भित्री लुगा लगाउनुहोस्: यसले ओस सोस्छ र ब्याक्टेरिया फैलन दिँदैन।
शारीरिक सम्बन्ध पछि: सम्बन्ध लगत्तै पिसाब फेर्ने र सफा गर्ने बानीले संक्रमणको जोखिम घटाउँछ।
महिनावारीको समयमा: सरसफाइमा विशेष ध्यान दिनुहोस् र नियमित रूपमा प्याड परिवर्तन गर्नुहोस्।
सुगन्धित उत्पादन: यौनाङ्ग सफा गर्न सुगन्धित साबुन वा स्प्रेको प्रयोग नगर्नुहोस्, यसले प्राकृतिक सन्तुलन बिगार्छ।
योग र व्यायाम: वज्रासन, भुजंगासन र पदमासन जस्ता योगले पेल्भिक क्षेत्रका मांसपेशी बलियो बनाउँछन्।
निष्कर्ष (Conclusion)
पिशाब मार्गको इन्फेक्सन (UTI) एक कष्टकर समस्या भए तापनि समयमै सतर्कता अपनाउँदा र घरेलु उपायहरू गर्दा यसबाट मुक्ति पाउन
सकिन्छ। प्रशस्त पानी पिउने र सरसफाइमा ध्यान दिनु नै यसको सबैभन्दा ठूलो उपचार हो। यद्यपि, यदि लक्षणहरू गम्भीर छन्,
ज्वरो निको भएको छैन वा पिसाबमा रगत देखिएको छ भने घरेलु उपचारको भर नपरी तुरुन्त चिकित्सकको सल्लाह लिनुपर्छ। मिर्गौला
सम्म संक्रमण पुग्नु अगावै यसको उपचार गर्नु बुद्धिमानी हुन्छ।
