परिचय (Introduction of Urinary Tract Infection)
पिशाब नलिमा हुने संक्रमण वा ‘यु.टि.आई.’ (UTI) एक ब्याक्टेरियाजन्य समस्या हो, जसले हाम्रो मूत्र प्रणालीका अंगहरू जस्तै मिर्गौला (Kidney), मूत्रनली (Ureter), मुत्राशय (Bladder) र मूत्रमार्ग (Urethra) लाई असर गर्दछ। सामान्यतया यो संक्रमण तल्लो भाग अर्थात् मुत्राशय र मूत्रमार्गमा बढी देखिन्छ। पुरुषको तुलनामा महिलाहरूमा यो समस्या धेरै हुने गर्दछ, किनभने महिलाको मूत्रमार्ग छोटो हुन्छ, जसका कारण ब्याक्टेरिया सजिलै मुत्राशयसम्म पुग्न सक्छन्। यदि समयमै यसको उपचार गरिएन भने यो संक्रमण मिर्गौिलासम्म पुगेर गम्भीर रूप लिन सक्छ।
- परिचय (Introduction of Urinary Tract Infection)
- लक्षण (Symptoms of Urinary Tract Infection)
- कारण (Causes of Urinary Tract Infection)
- घरेलु उपचार (Home Remedies for Urinary Tract Infection)
- थप अन्य उपाय (Extra Solution for Urinary Tract Infection)
- खानपान तरिका (Dietary Guidelines for Urinary Tract Infection)
- गर्न नहुने कार्यहरू (Things to Avoid in Urinary Tract Infection)
- निष्कर्ष (Conclusion)
लक्षण (Symptoms of Urinary Tract Infection)
पिशाब नलिमा संक्रमण हुँदा शरीरमा विभिन्न किसिमका असहजताहरू देखिन्छन्:
पिशाब फेर्दा जलन: पिशाब गर्दा असाध्यै पोल्ने वा दुख्ने।
पटक-पटक पिशाब लाग्नु: थोरै थोरै पिशाब आइरहने तर पूर्ण रूपमा ननिख्रिने।
पिशाबको रङमा परिवर्तन: पिशाब धमिलो देखिने, गाढा पहेँलो हुने वा कहिलेकाहीँ रगत बग्ने (Bloody Urine)।
तल्लो पेट दुख्ने: नाभिभन्दा मुनिको भाग वा कम्मरको तल्लो हिस्सा भारी हुने र दुख्ने।
गन्ध आउनु: पिशाबबाट कडा र नराम्रो गन्ध आउनु।
ज्वरो र काँप: संक्रमण मिर्गौिलासम्म पुगेको छ भने जाडो लाग्ने, काँप्ने र १०१ डिग्रीभन्दा कम ज्वरो आउने हुन सक्छ।
साना बच्चामा लक्षण: बच्चाहरूमा ज्वरो आउनु, बान्ता हुनु र खानामा रुचि नहुनु यसका मुख्य लक्षण हुन्।
थकान र सुस्ती: शरीर कमजोर महसुस हुने र वाकवाकी लाग्ने।
कारण (Causes of Urinary Tract Infection)
UTI मुख्यतया ‘ई-कोलाई’ (E. coli) नामक ब्याक्टेरियाका कारण हुन्छ, जुन हाम्रो पाचन प्रणालीमा प्राकृतिक रूपमा पाइन्छ। संक्रमणका अन्य कारणहरू यस प्रकार छन्:
अस्वच्छ शौचालय: सार्वजनिक वा फोहोर शौचालयको प्रयोगले ब्याक्टेरिया सजिलै शरीरभित्र पस्न सक्छन्।
पिशाब रोक्ने बानी: लामो समयसम्म पिशाब रोकेर राख्दा मुत्राशयमा ब्याक्टेरियाको संख्या तीव्र रूपमा बढ्छ।
कम पानी पिउनु: पर्याप्त पानी नपिउँदा मूत्रमार्ग सफा हुन पाउँदैन।
गर्भावस्था: गर्भवती महिलाहरूमा हर्मोनल परिवर्तनका कारण संक्रमणको जोखिम बढी हुन्छ।
मिर्गौलाको पत्थरी: पत्थरीले पिशाबको बहावमा अवरोध सिर्जना गर्दा संक्रमण फैलिन सक्छ।
मधुमेह (Diabetes): शरीरको रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता कम हुँदा ब्याक्टेरियाले छिटो असर गर्छ।
असुरक्षित यौन सम्बन्ध: यसले पनि मूत्रमार्गमा ब्याक्टेरिया प्रवेश गराउन मद्दत गर्छ।
घरेलु उपचार (Home Remedies for Urinary Tract Infection)
पिशाबको संक्रमणको सुरुवाती अवस्थामा केही प्रभावकारी घरेलु उपायहरू अपनाउन सकिन्छ:
१. प्रशस्त पानी: दिनमा कम्तीमा ३-४ लिटर पानी पिउनुहोस्। यसले ब्याक्टेरियालाई पिशाबमार्फत शरीरबाहिर निकाल्न मद्दत गर्छ।
२. नरिवलको पानी: नरिवलको पानीले शरीरलाई शीतलता प्रदान गर्छ र पिशाब फेर्दा हुने जलन कम गर्छ।
३. क्रेनबेरी जुस (Cranberry Juice): बिना चिनीको क्रेनबेरी जुसले ब्याक्टेरियालाई मूत्रमार्गको भित्तामा टाँसिन दिँदैन।
४. दही र मोही: दहीमा पाइने ‘प्रोबायोटिक्स’ ले हानिकारक ब्याक्टेरियासँग लड्न मद्दत गर्छ।
५. अमला र सुकुमेल: एक चम्चा अमलाको धुलोमा २-३ वटा सुकुमेल पिसेर पानीसँग खाँदा फाइदा हुन्छ।
६. स्याउको भिनेगर (Apple Cider Vinegar): एक गिलास मनतातो पानीमा दुई चम्चा स्याउको भिनेगर र एक चम्चा मह मिसाएर पिउनाले संक्रमण कम हुन्छ।
७. चामलको मांड: चामल पखालेको पानी वा मांडमा अलिकति चिनी मिसाएर पिउँदा जलनमा राहत मिल्छ।
थप अन्य उपाय (Extra Solution for Urinary Tract Infection)
बेकिङ सोडा: एक गिलास पानीमा आधा चम्चा बेकिङ सोडा मिसाएर दिनको दुई पटक पिउनाले पिशाबको अम्लीयपन (Acidity) कम गर्छ।
अदुवा र तिल: अदुवा र कालो तिललाई पिसेर त्यसमा थोरै बेसार मिसाई पेस्ट बनाएर सेवन गर्दा इन्फ्ल्यामेस (सुन्निने समस्या) मा कमी आउँछ।
हावादार कपडा: सुतीको (Cotton) भित्री लुगा लगाउनुहोस् ताकि जननाङ्ग सुख्खा रहन सकोस्।
खानपान तरिका (Dietary Guidelines for Urinary Tract Infection)
अमिलो फलफूल: सुन्तला, कागती, र भोगटे जस्ता भिटामिन-सी युक्त फलफूल खानुहोस्। यसले पिशाबलाई अम्लीय बनाएर ब्याक्टेरिया मार्न मद्दत गर्छ।
रसिलो फलफूल: खरबुजा, स्याउ, र अनार जस्ता पानीको मात्रा बढी भएका फलफूलको सेवन बढाउनुहोस्।
तरल पदार्थ: दालको रस, सुप, र लस्सी (सुकुमेल मिसाएको) पिउनु राम्रो हुन्छ।
गर्न नहुने कार्यहरू (Things to Avoid in Urinary Tract Infection)
चिनी र मिठाई: चिनीयुक्त पदार्थले ब्याक्टेरियाको विकासमा मद्दत पुर्याउँछ, त्यसैले गुलियो चीजबाट टाढै रहनुहोस्।
क्याफिन र अल्कोहल: कफी, चिया र रक्सीले मुत्राशयलाई थप उत्तेजित बनाउँछ र जलन बढाउँछ।
पिरो र मसलेदार खाना: बढी मसला र खुर्सानीले मूत्रमार्गमा असन्तोष पैदा गर्न सक्छ।
लामो समय पिशाब रोक्ने: पिशाब आउने बित्तिकै फेर्नुपर्छ, यसलाई कहिल्यै नरोक्नुहोस्।
साबधानी (Precautions in Urinary Tract Infection)
सरसफाइ: दिसा वा पिशाब गरिसकेपछि जननाङ्गलाई अगाडिबाट पछाडिको दिशामा सफा गर्नुहोस् ताकि मलद्वारको ब्याक्टेरिया मूत्रमार्गमा नपसोस्।
महिनावारीमा ध्यान: महिलाहरूले महिनावारीको समयमा विशेष सरसफाइमा ध्यान दिनुपर्छ।
गर्भनिरोधक साधन: कतिपय गर्भनिरोधक क्रिम वा साधनले पनि संक्रमण बढाउन सक्छन्, यसबारे चिकित्सकसँग सल्लाह लिनुहोस्।
पानीको शुद्धता: सधैं सफा र उमालेको पानी मात्र पिउने गर्नुहोस्।
निष्कर्ष (Conclusion)
पिशाब नलिमा संक्रमण (UTI) एक कष्टकर तर सजिलै निको हुने समस्या हो। पर्याप्त पानीको सेवन र व्यक्तिगत सरसफाइ नै यसबाट बच्ने उत्तम उपाय हुन्। माथि उल्लेखित घरेलु उपचारले सामान्य अवस्थामा धेरै सहयोग पुर्याउँछन्। तर, यदि जलनका साथै उच्च ज्वरो आउने, रगत बग्ने वा कम्मर धेरै दुख्ने समस्या देखिएमा तुरुन्तै चिकित्सकको सल्लाह लिनुपर्छ। लापरवाही गरेमा यसले मिर्गौला फेल (Kidney Failure) सम्म गराउन सक्ने भएकाले समयमै सचेत हुनु जरुरी छ।
