सेतो दुबी (Vitiligo)

परिचय (Introduction of Vitiligo)

सेतो दुबी, जसलाई चिकित्सा विज्ञानमा विटिलिगो (Vitiligo) वा ल्युकोडर्मा (Leukoderma) भनिन्छ, छालाको एक प्रकारको समस्या
हो। यो कुनै सरुवा रोग होइन र न त यो कुष्ठरोग (Leprosy) नै हो। हाम्रो छालाको रङ निर्धारण गर्ने ‘मेलेनिन’ (Melanin) नामक
तत्व बनाउने कोषहरू (Melanocytes) नष्ट भएपछि वा तिनले काम गर्न छाडेपछि छालामा सेतो दागहरू देखिन थाल्छन्।

यो एक अटो-इम्युन डिजिज (Autoimmune Disease) हो, जसमा शरीरको रोग प्रतिरोधात्मक क्षमताले आफ्नै स्वस्थ कोषहरूलाई हानी
पुऱ्याउन थाल्छ। विश्वको करिब १ प्रतिशत जनसंख्या यसबाट प्रभावित छ। यो रोगले शारीरिक पीडा नदिए पनि मानिसमा मानसिक तनाव र
हिनताबोध पैदा गर्न सक्छ।

लक्षण (Symptoms of Vitiligo)

सेतो दुबीका मुख्य लक्षणहरू यस प्रकार छन्:

छालाको रङ बिस्तारै हराउँदै जानु र दूध जस्तै सेतो दाग देखिनु।

शरीरको कुनै पनि भागमा (खासगरी ओठ, हात, खुट्टा र अनुहारमा) स-साना सेतो थोप्लाहरू देखिनु।

प्रभावित स्थानका रौंहरू (कपाल, दाह्री वा आँखीभौं) समयभन्दा अगाडि नै सेतो हुनु।

मुखको भित्री भाग वा नाकको भित्री छालाको रङ परिवर्तन हुनु।

घाममा जाँदा वा धेरै पसिना आउँदा सेतो भएको भागमा सामान्य चिलाउने वा जलन (इन्फ्लेमेसन) महसुस हुनु।

कारण (Causes of Vitiligo)

सेतो दुबी हुनुका ठ्याक्कै कारणहरू अझै अनुसन्धानकै क्रममा भए पनि मुख्यतया निम्न कारणहरू जिम्मेवार मानिन्छन्:

अटो-इम्युन समस्या: शरीरको प्रतिरक्षा प्रणालीले गल्तीवश रङ बनाउने कोषहरूलाई मार्नु।

वंशाणुगत (Genetics): यदि परिवारमा बुबाआमा वा नजिकको नातेदारलाई यो समस्या छ भने छोराछोरीमा हुने सम्भावना २ देखि ४
प्रतिशत रहन्छ।

थाइराइड र मधुमेह: थाइराइड सम्बन्धी समस्या वा टाइप-१ मधुमेह भएका व्यक्तिहरूमा यो रोग देखिने जोखिम बढी हुन्छ।

तनाव र रसायन: अत्यधिक मानसिक तनाव वा हानिकारक रसायन (प्लास्टिक, रबर वा गुणस्तरहीन कस्मेटिक्स) को सम्पर्कमा आउनाले।

भिटामिनको कमी: शरीरमा भिटामिन B12, क्याल्सियम र तामा (Copper) जस्ता खनिजको कमी हुनु।

पाचन प्रक्रिया: अपच (Indigestion), कलेजोको समस्या वा पेटमा जुका हुनु।

घरेलु उपचार (Home Remedies for Vitiligo)

सेतो दुबीको उपचार धैर्यताका साथ गर्नुपर्छ। केही प्रभावकारी घरेलु उपायहरू तल दिइएका छन्:

बेसार र तोरीको तेल:

एक चम्चा बेसारको धुलोमा दुई चम्चा तोरीको तेल मिसाएर पेस्ट बनाउनुहोस्। यसलाई दैनिक दुई पटक दाग भएको ठाउँमा लगाउनुहोस् र
२० मिनेटपछि मनतातो पानीले धुनुहोस्। यसले छालाको रङ फर्काउन मद्दत गर्छ।

नीम र मह:

नीमको ताजा पातको रसमा एक चम्चा शुद्ध मह मिसाएर दिनको तीन पटक सेवन गर्दा रगत सफा हुन्छ र प्रतिरक्षा प्रणाली बलियो
हुन्छ। नीमको तेल र नरिवलको तेल मिसाएर दागमा लगाउनाले पनि फाइदा पुग्छ।

बथुवाको साग:

बथुवाको सागको तरकारी नियमित खाने र यसलाई उमालेको पानीले सेतो दाग भएको ठाउँ धुने गर्दा निकै लाभ मिल्छ।

तामाको भाँडाको पानी:

रातभर तामाको भाँडामा राखिएको पानी भोलिपल्ट बिहान खाली पेटमा पिउनाले शरीरमा मेलेनिन उत्पादनमा सहयोग पुग्छ।

अखरोट (ओखर):

ओखरको धुलोमा थोरै पानी मिसाएर पेस्ट बनाई दागमा लगाउनाले छालाको रङ गाढा हुन मद्दत पुग्छ।

थप अन्य उपाय (Extra Solution for Vitiligo)

आयुर्वेदिक शुद्धीकरण: पञ्चकर्म विधिद्वारा शरीरबाट विषालु पदार्थ बाहिर निकाल्नु (Detoxification)।

बाकुची बीउ: आयुर्वेदमा बाकुचीको बीउको लेप सेतो दुबीका लागि अचुक औषधि मानिन्छ (यो विशेषज्ञको सल्लाहमा मात्र प्रयोग
गर्नुहोस्)।

घामको किरण: बिहानको कलिलो घाम (Ultraviolet rays) मा १०-१५ मिनेट बस्नु लाभदायक हुन सक्छ, तर कडा घामबाट बच्नुपर्छ।

खानपान तरिका (Dietary guidelines for Vitiligo)

सेतो दुबी नियन्त्रण गर्न खानपानमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ:

के खाने? * प्रशस्त मात्रामा हरियो सागसपात, गाजर, लौका र सोयाबिन खानुहोस्।

कालो चना र बदाम भिजाएर दैनिक सेवन गर्नुहोस्

करेलाको तरकारी बढीभन्दा बढी खानुहोस्।

गिलोय वा एलोवेराको जुस पिउनुहोस् जसले रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउँछ।

के नखाने?

बढी अमिलो, पिरो र मसलेदार खानेकुरा नखानुहोस्।

माछा र दूध सँगै (विरुद्ध आहार) कहिल्यै नखानुहोस्।

अत्यधिक कागती, सुन्तला वा अमिलो दहीको सेवन कम गर्नुहोस्।

गर्न नहुने कार्यहरु (Things to avoid in Vitiligo)

केमिकल युक्त साबुन वा डिटरजेन्टको प्रत्यक्ष सम्पर्कबाट बच्नुहोस्।

जथाभाबी कस्मेटिक सामान वा प्लास्टिकको चप्पल प्रयोग नगर्नुहोस्।

कडा घाममा धेरै समय नबस्नुहोस् (सनबर्न हुन सक्छ)।

छालामा चोटपटक लाग्न नदिनुहोस्, किनकि चोट लागेको ठाउँ पनि पछि सेतो हुन सक्छ।

धुम्रपान र मद्यपानबाट टाढै रहनुहोस्।

साबधानी (Precautions in Vitiligo)

यो रोग लागेपछि मानसिक तनाव नलिनुहोस्, किनकि तनावले यो झन् फैलिन्छ।

छालाको सरसफाइमा ध्यान दिनुहोस्।

झाडापखाला (Diarrhea) वा पेट सम्बन्धी समस्या भएमा तुरुन्त उपचार गर्नुहोस्।

भ्रामक विज्ञापनका पछि लागेर जथाभाबी औषधि प्रयोग नगर्नुहोस्।

निष्कर्ष (Conclusion)

सेतो दुबी (Vitiligo) केबल छालाको रङ सम्बन्धी समस्या हो, यसले शरीरको भित्री अंगलाई कुनै हानी पुऱ्याउँदैन। यो कुनै पाप
वा सरुवा रोग होइन, त्यसैले यसबाट डराउनु पर्दैन। सही खानपान, अनुशासित जीवनशैली र घरेलु उपचारको माध्यमबाट यसलाई बढ्नबाट
रोक्न सकिन्छ। यदि दागहरू तीव्र गतिमा फैलिरहेका छन् भने विशेषज्ञ चिकित्सक (Dermatologist) सँग परामर्श लिनु नै उत्तम
हुन्छ।