तपाईंले धेरै पटक अश्वगन्धाको नाम सुन्दै आउनु भयको होला। यसको बारेमा टिभी, रेडियो वा अखबारहरूमा प्रचार हुँदै गरेको देख्न सकिन्छ। तर के तपाईंलाई थाहा छ कि अश्वगन्धा के हो र यसका के-के गुणहरू छन्? वास्तवमा, अश्वगन्धा एक प्रकारको जडीबुटी हो जसको प्रयोग धेरै रोगहरूको उपचारमा गरिन्छ। के तपाईंलाई थाहा छ कि मोटोपन घटाउन, शारीरिक शक्ति बढाउन र शुक्राणुको गुणस्तर सुधार्न अश्वगन्धा प्रयोग गरिन्छ? यसका अतिरिक्त पनि अश्वगन्धाका धेरै फाइदाहरू छन्। तर, ध्यान दिनुपर्छ कि अति मात्रामा सेवन गर्दा यसले स्वास्थ्यलाई नोक्सान पनि पुर्याउन सक्छ।
अश्वगन्धा के हो?
अश्वगन्धा विभिन्न देशहरूमा फेला पर्ने एक महत्त्वपूर्ण जडीबुटी हो। यसको बोटलाई माडेर सुङ्घ्दा घोडाको पिसाब जस्तो गन्ध आउँछ, त्यसैले यसलाई “अश्वगन्धा” (घोडाको गन्ध) भनिन्छ। यसको ताजा जरामा यो गन्ध धेरै तीव्र हुन्छ। जंगलमा पाइने अश्वगन्धाको तुलनामा खेती गरेर उमारिएको अश्वगन्धाको गुणस्तर राम्रो हुन्छ।
अश्वगन्धाका प्रकार
१. सानो अश्वगन्धा (नागौरी अश्वगन्धा): यसको बोट सानो हुन्छ तर जरा ठूलो हुन्छ। राजस्थानको नागौरमा यो धेरै पाइन्छ र यसको प्रभाव विशेष रूपमा शक्तिशाली मानिन्छ।
२. ठूलो वा बिकासे अश्वगन्धा: यसको बोट ठूलो हुन्छ तर जरा सानो र पातलो हुन्छ। यो बगैंचा, खेत र पहाडी क्षेत्रहरूमा पाइन्छ।
अश्वगन्धाको बाह्य रूप
बजारमा अश्वगन्धाका दुई प्रजातिहरू पाइन्छन्:
- Withania somnifera: यो ०.३ देखि २ मिटर सम्म अग्लो, सीधा र खैरो रंगको हुन्छ।
- Withania coagulans: यो लगभग १.२ मिटर अग्लो, झाडीदार बोट हुन्छ।
विभिन्न भाषाहरूमा अश्वगन्धाको नाम
- नेपाली: अश्वगन्धा
- हिन्दी: असगन्ध, नागोरी असगन्ध
- अंग्रेजी: Winter Cherry, Poisonous Gooseberry
- संस्कृत: वराहकर्णी, बलदा
- बङ्गाली: अश्वगन्धा
अश्वगन्धाका फाइदाहरू
आयुर्वेदमा अश्वगन्धाको प्रयोग यसको पात, चूर्ण वा क्याप्सुलको रूपमा गरिन्छ। यसका प्रमुख फाइदाहरू यसप्रकार छन्:
१. तनाव र चिन्ता कम गर्न
अश्वगन्धाले मस्तिष्कमा शान्तिको प्रभाव पार्छ, जसले गर्दा तनाव र निद्राको समस्या हटाउन मद्दत गर्छ।
२. शारीरिक शक्ति बढाउन
यसले पौष्टिकताको कमी पूरा गरेर शरीरलाई ऊर्जा प्रदान गर्छ, जसले गर्दा कमजोरी हटाउन मद्दत गर्छ।
३. रोग प्रतिरोधक शक्ति बढाउन
अश्वगन्धाले शरीरको प्रतिरक्षा प्रणालीलाई मजबूत बनाउँछ, जसले गर्दा रोग संक्रमण बाट बचाउँछ।
४. पुरुषत्व शक्ति बढाउन
यसले टेस्टोस्टेरोन हर्मोनलाई बढाउँछ, जसले गर्दा पुरुषमा यौन शक्ति र प्रजनन क्षमता सुधार हुन्छ।
५. महमेह नियन्त्रण गर्न
अश्वगन्धाले रक्त शर्कराको स्तर नियन्त्रणमा राख्न मद्दत गर्छ।
६. जोर्नी दुखाइ कम गर्न
यसमा इन्फ्ल्यामेसन कम गर्ने गुण हुन्छ, जसले गर्दा गाउट जस्ता रोगहरूको पीडा घटाउँछ।
७. अपच र झाडापखाला लाग्दा
अश्वगन्धाले पाचन प्रणालीलाई सुधारेर अपच, पेट दुखाइ र डायरिया जस्ता समस्याहरू हटाउँछ।
८. त्वचा र रौंहरूको लागि
यसले त्वचाको रंग निखार्छ र रौंहरू झर्ने समस्या कम गर्छ।
सावधानी
अश्वगन्धाको सेवन आवश्यक मात्रामा मात्र गर्नुपर्छ। धेरै मात्रामा खाँदा पेट दुखाइ, उल्टी वा अन्य स्वास्थ्य समस्या हुन सक्छ। गर्भवती महिला र साना बच्चाहरूले यसको प्रयोग नगर्नु राम्रो हो।
अश्वगन्धा एक उत्कृष्ट आयुर्वेदिक जडीबुटी हो जसले धेरै रोगहरूबाट रक्षा गर्छ। तर, यसको प्रयोग सावधानीपूर्वक गर्नुपर्छ।