उल्टोकमल (Helicteres Isora), जसलाई “ उल्टोकमल, उलटकंबल, योनिपुष्पा, ऋतुमति,” पनि भनिन्छ, एक औषधीय बोट हो जुन आयुर्वेद र पारम्परिक चिकित्सामा धेरै पुरानो समयदेखि प्रयोग हुँदै आएको छ। यो बोट नेपाल, भारत, श्रीलंका लगायत दक्षिण एसियाली क्षेत्रमा पाइन्छ। यसको फूल रातो र आकर्षक हुन्छ भने यसको फल तल तिर झुकेको हुन्छ, जसकारण यसलाई “उल्टोकमल” भनिन्छ। आयुर्वेदमा यसको जरा, बोक्रा, पात, र फल विभिन्न रोगहरूको उपचारमा प्रयोग गरिन्छ, विशेष गरी महिला स्वास्थ्य, पाचन समस्या, मधुमेह, जोर्नी दुखाइ, र यौन सम्बन्धी रोगहरूमा।
उल्टोकमल भनेको के हो?
उल्टोकमल एक प्रकारको औषधीय गुण भएको वनस्पति हो। यसको फल कालो रंगको हुन्छ। यसको फूल पहेँलो, बैजनी वा गाढा रातो रंगको हुन्छ। जब फूल पाकेर झर्छ, त्यसको फूलको भाग उल्टिन्छ र आकाशतिर घुम्छ। यही कारणले यसलाई “उल्टोकमल” भनिन्छ।
उल्टोकमलको संरचना
- फल: यसको फल आधा कटिएको जस्तो हुन्छ, पाँच खण्ड भएको।
- बीज: फलभित्र कालो र पहेँलो रंगका बीज हुन्छन्, जुन तुलसी वा मुलाको बीज जस्तो देखिन्छ।
- जरा: जराको बोक्रा खैरो रंगको हुन्छ भित्र सेतो गुदी हुन्छ। जरा काट्दा गाढा गुद जस्तो पदार्थ निस्किन्छ।
उल्टोकमलका विभिन्न नाम
- वानस्पतिक नाम: Abroma augusta (ऐब्रोमा ऑगस्टा)
- अंग्रेजी: Devil’s cotton, Indian hemp
- संस्कृत: पिशाचकार्पास
- हिन्दी: उलटकम्बल
- उर्दू: ओलटकम्बोल
- बंगाली: उलटकम्बल, ओलाटकम्बोल
- नेपाली: उल्टोकमल, उलटकंबल, योनिपुष्पा, ऋतुमति,
- अरबी: एब्रोमाह
उल्टोकमलको औषधीय प्रयोग
यसको जरा, पात, फल, र बीज विभिन्न रोगहरूको उपचारमा प्रयोग गरिन्छ:
- महिलाको अनियमित मासिक धर्म र गर्भाशय सम्बन्धी समस्यामा फाइदाजनक।
- जोर्नी दुख्ने समस्या (गठिया) र पेशी दुखाई कम गर्न मद्दत गर्छ।
- अपच (बदहजमी) र झाडापखाला (दस्त) लाई नियन्त्रण गर्छ।
- पिशाब सम्बन्धी रोग (मूत्र रोग) मा प्रभावकारी।
- रगत बग्ने घाउ र इन्फ्ल्यामेसन घटाउँछ।
यसको फल र झुसहरू छालामा जलन पैदा गर्न सक्छन्, त्यसैले हातमा ग्लब्स लगाएर नै प्रयोग गर्नुपर्छ।
उल्टोकमल नेपाली पारम्परिक चिकित्सामा धेरै उपयोगी मानिन्छ, तर यसको प्रयोग विशेषज्ञको सल्लाहमा गर्नु उचित हुन्छ।
उल्टोकमलको औषधीय गुणहरू
उल्टोकमल प्रकृतिमा तितो हुन्छ। यो यौन सम्बन्धी रोग, गर्भाशयका समस्याहरू, प्रदर, पेट दुख्ने, पाइल्स र पेट फुल्ने समस्यामा फाइदाजनक छ। यसले अनियमित महिनावारीले हुने बाझोपनलाई पनि नियन्त्रण गर्न मद्दत गर्छ।
उल्टोकमलको बोक्राले गर्भाशयलाई बल प्रदान गर्छ र यसलाई शुद्ध पनि गर्छ। यसको जराले गर्भपतन रोक्न मद्दत गर्छ। यसका पातहरू शान्तिदायक हुन्छन्।
उल्टोकमलका फाइदा र प्रयोग
उल्टोकमल मुख्यतया यौन रोग र महिलाहरूको गर्भाशय सम्बन्धी समस्यामा उपयोगी छ। यस बाहेक निम्न रोगहरूमा पनि यसको प्रयोग गरिन्छ:
१. टाउको दुखाइमा फाइदाजनक
टाउको दुख्ने समस्यामा उल्टोकमलका पातहरू पिनेर लगाउनाले दुखाइबाट छुटकारा पाउन सजिलो हुन्छ।
२. फोक्सो सुन्निने समस्यामा उपयोगी
उल्टोकमलको जराको रस पिउनाले गला दुख्ने र फोक्सो सुन्निन (इन्फ्ल्यामेसन) कम हुन्छ।
३. मधुमेह नियन्त्रणमा सहयोगी
उल्टोकमलका पातहरूबाट बनाइएको काढा पिउनाले मधुमेहका लक्षणहरू नियन्त्रण हुन्छन्।
४. महिनावारी सम्बन्धी समस्यामा उपयोगी
- दुखाइ कम गर्न: उल्टोकमलको जराको बोक्राको रस (२ मिलि) नियमित सेवन गर्नाले महिनावारीको दुखाइ कम हुन्छ।
- अनियमित महिनावारी: ५० ग्राम सुख्खा बोक्रा पानीमा पकाएर काढा बनाई १०-२० मिलि मात्रामा दिनमा ३ पटक सेवन गर्नाले अनियमित महिनावारी नियमित हुन्छ।
- कमर दुख्ने: जराको रस वा चूर्ण (१-२ ग्राम) महसँग मिसाएर खानाले २ दिनमै आराम मिल्छ।
५. गोनोरिया उपचारमा
ताजा पात र काण्डको बोक्राको फाँट बनाएर प्रयोग गर्नाले गोनोरियामा फाइदा हुन्छ।
६. जोर्नी दुख्ने समस्यामा (आर्थराइटिस)
पातको काढा बनाएर भाप लिने वा प्रभावित ठाउँमा सेक्नाले जोर्नी दुखाइ कम हुन्छ।
७. छालाका दानाहरूमा
जरा पिनेर लगाउनाले रोमकूपको सुन्निने र डन्डिफोर हरूमा आराम मिल्छ।
उल्टोकमलको प्रयोग गर्ने तरिका
कुनै पनि रोगको उपचार गर्न उल्टोकमल प्रयोग गर्दा आयुर्वेदिक चिकित्सकको सल्लाह लिनुहोस्। सामान्यतया १०-२० मिलि काढा वा चूर्ण प्रयोग गरिन्छ।
उल्टोकमल कहाँ पाइन्छ?
यो नेपाल भारतका तातो र आर्द्र क्षेत्रहरूमा पाइन्छ। सुन्दर रातो फूलका कारण यसलाई बगैंचा र घरहरूमा पनि लगाइन्छ। यो वर्षायाममा फूल्छ र हिउँदमै फल फल्छ।
निष्कर्ष (Conclusion)
उल्टोकमल (Helicteres Isora) एक उत्कृष्ट आयुर्वेदिक जडीबुटी हो जसले विभिन्न रोगहरूको उपचारमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। यसको प्रयोगले महिनावारी सम्बन्धी समस्या, मधुमेह, पाचन विकार, जोर्नी दुखाइ, र छालाका रोगहरूमा राम्रो असर गर्छ। तर, यसको प्रयोग गर्नु अघि आयुर्वेदिक विशेषज्ञको सल्लाह लिनु जरुरी छ किनभने गलत मात्रा वा अनियमित प्रयोगले नकारात्मक असर पनि हुन सक्छ। प्राकृतिक उपचारको रूपमा उल्टोकमलले स्वास्थ्यलाई सुरक्षित र प्रभावकारी तरिकाले लाभ पुर्याउन सक्छ।
दतिवन Washerman’s Plant (Achyranthes aspera अपामार्ग): Benefits, Uses, and Medicinal Properties
Kooth (Saussurea Lappa) – कूठ Benefits, Uses, and Medicinal Properties of Costus Root
काने झार Commeline Benghalensis (Kane Jhaar) – Medicinal Uses, Benefits, and Overview
गिँदरी Premna Serratifolia L. (Gindari): Benefits, Medicinal Uses, and Importance
पाञ्चान Ougeinia oojeinensis (Paanchan): तिनिश Medicinal Uses, Benefits, and Ecological Importance
बोके टिमुर Zanthoxylum Armatum (Boke Timur) Benefits, Uses, and Medicinal Properties
ठूलो नीम Thulo Neem: महारूख Medicinal Benefits, Uses, and Natural Remedies
सिउँडी Siudi (Euphorbia Neriifolia) Uses, Benefits, Side Effects, and Medicinal Properties
काठेकार, फर्कफल, काठआँवली, Averrhoe acida :
Kaaulo, काउलो, कोह, नाकेम, नेपाली अर्जुन, Kaulo Arjuna, Machilus dutbiei
Kaalo Punarnawaa, कालो पुनर्नवा, Black Patagon
Seti Kareli, सेती करेली, तितेकरेली राम्री, तिताकरेल, Bitter Gourd
Thulo Pahelo Kapaas, ठूलो पहेँलो कपास बिरुवा, Cotton Yellow, Gossypiun birsutam
Kapas, कपास, सूत्रपुष्प, Cotton, Gossypiun herbaceum
Thulo Karkalo, ठूलो कर्कलो, मानकन्द, माने Gaint Taro, Alocaria species
Alocaria speciesThulo Karkaloठूलो कर्कलोमानकन्दमाने Gaint Taro
Katahar, कटहर, Artocarpus beterophyllus
Bans Bata Baneko Kaagaj, बाँसबाट बनेको कागज, Paper From Bamboo
Nepali Speaking Practice through Books in Hindi and English
Master Hindi Speaking Through Indian Schools: Practical Phrases with Nepali and English Translations
Master Hindi Speaking with Indian Railways: Practical Phrases with Nepali and English Translations
Learn Nepali with Mobile Phone Conversations including Hindi and English Translations
Master Hindi Speaking: Practice Through Movie information with Nepali and English Translations
Famous poem Of Upendra Subba उपेन्द्र सुब्बाका केही कबिताहरु
Some Top poem of Pandit Udayananda Aryal पं. उदयानन्द अर्ज्यालका केही कबिताहरु
Some Top Poem Of Ishwar Ballav, ईश्वरवल्लभका केही चर्चित कबिताहरु
Some Best Poem of Indira Prasai इन्दिरा प्रसाईका केही कबिताहरु
Some Best Poem Of Aahuti आहुतिका केही कबिताहरु
Some Beautiful Poem Of Momila मोमिलाका केही उत्कृष्ट कबिताहरु
Top Ten Poems Of R M Dangol आर. एम. डङ्गोल का केही कबिताहरु
Some Beautiful Poem Of Ashesh Malla अशेष मल्लका केही कबिताहरु
Some Best Poem Of Ambar Gurung अम्बर गुरुङका केही कबिताहरु
Top Ten Poems Of Amar Giri अमर गिरीका १० कबिताहरु
Some Best Poem Of Kedarman vyathit केदारमान व्यथितका केही कबिताहरु
Chhapakkai Phula PHulyo Nepali Song By Singers Kiran Gajmer, Melina Rai
Kunai Batoa Timi Yeklai -BY singers Itu Jojiju, Ram Bhakta Jojiju
Maaya Raichha Ra By singer Kali Prasad Baskota, Sadeekshya Kattel
Manoj Raj Songs Lyrics “Kaliyug Ma Nasha” “Aaja Bholi” “Yasto Euta Katha Raichha”
Nepali Lyrics Of Unko Priti Pahile Ho Ki By Singer : Prabin Bedwal, Rachana Rimal
Nira Singer : Kali Prasad Baskota
Rabin Sharma Top songs lyrics and chords collection
Sanjeev Singh All Hits songs lyrics and chords collection
Top three Song Lyrics Of Sukmit Gurung “Pal Pal Timrai” “O Mero Priyatam” “Chiso Batas Le”