गोलकाँक्री (Mukia maderaspatana) नेपाल लगायत समस्त भारतमा १८०० मिटरको उचाइँसम्म पाइने एक लहरे वनस्पति हो। यो वर्षायाममा उम्रिएर चारैतिर फैलिन्छ। यसको बोट सानो, खस्रो र रौँले भरिएको हुन्छ।
गोलकाँक्री के हो?
गोलकाँक्री कुकुरबिटेसी (Cucurbitaceae) परिवारको एक औषधीय वनस्पति हो। यसलाई अंग्रेजीमा Mukia वा Madras pea pumpkin भनिन्छ। यसको पात, काण्ड, जरा, फल र बीउ सबै औषधीय गुणले भरिपूर्ण हुन्छन्।
गोलकाँक्री प्रकार
गोलकाँक्रीको कुनै विशेष प्रकारको उल्लेख गरिएको छैन, तर यसको परिवारमा अन्य धेरै प्रकारका लौका, फर्सी, काँक्रा जस्ता तरकारीहरू पर्दछन्।
गोलकाँक्रीको बाह्य रूप
गोलकाँक्रीको बोट साना, खस्रा र रौँले भरिएका हुन्छन्। यसको जरा सेतो र बाक्लो हुन्छ। काण्ड र हाँगाहरू पनि बाक्ला र सेता धर्साहरूले युक्त हुन्छन्, जसमा साना र ठूला रौँहरू हुन्छन्। यसको फल चना वा मटर जस्तै एउटै ठाउँमा १-४ वटा लाग्छन्। काँचो हुँदा हरियो र सेतो रौँले ढाकिएको हुन्छ, र पाक्दै जाँदा रौँ कम हुँदै जान्छन्। पूरै पाकेपछि चम्किलो रातो र सेता धर्साहरूले युक्त हुन्छन्। प्रत्येक फलमा ५-८ वटा पहेँलो वा सेतो रङ्गका च्याप्टा बीउहरू हुन्छन्।
विभिन्न भाषाहरूमा गोलकाँक्रीको नाम
- संस्कृत: त्रिकोशकी, कृतरन्ध्र
- हिन्दी: अगमकी, बिलारी
- कोंकणी: चिराटी (Chirati)
- कन्नड: चित्राती (Chitrati), मनीडोंडे (Manidonde)
- गुजराती: टिन्दोरी (Tindori)
- तमिल: मुसु-मुसुक्कई (Musu-musukkai)
- तेलुगु: पोट्टीबुदामू (Pottibudamu), नूगोदोसा (Nugodosa)
- बंगाली: बीलारी (Bilari)
- मराठी: चिराटी (Chiraati), घुग्री (Ghugri)
- मलयालम: मुक्कलपिरम (Mukkalpiram)
- अंग्रेजी: Mukia, Madras pea pumpkin
गोलकाँक्री फाइदाहरू
- पित्त र जलन कम गर्छ।
- घाउ निको पार्न मद्दत गर्छ।
- खोकी र दममा लाभदायक हुन्छ।
- दाँत दुखेको कम गर्छ।
- पेटका समस्याहरू जस्तै अपच, वायु र कब्जियतमा फाइदा गर्छ।
- जोर्नी दुख्ने समस्यामा राहत दिन्छ।
- रगत शुद्धीकरणमा सहायक हुन्छ।
- ज्वरोमा लाभदायी हुन्छ।