लसुनको खेती नेपाल र भारतभरि व्यापक रूपमा गरिन्छ। यसलाई सयौँ वर्षदेखि नै घरघरमा मसला र औषधिको रूपमा प्रयोग गरिँदै आएको छ। प्राचीन आयुर्वेदिक ग्रन्थ “कश्यप संहिता”मा लसुनको पेस्ट धेरै रोगहरूको उपचारको लागि उपयोग गरिएको उल्लेख छ। लसुनमा अमिलो रस बाहेक अन्य पाँच रसहरू पाइन्छन्। यसमा तीखो गन्ध हुने भएकाले यसलाई “उग्रगन्ध” पनि भनिन्छ। लसुनको प्रत्येक भाग लाई “लसुनको पोटी” भनिन्छ र एउटा लसुनमा ५ देखि १२ पोटीसम्म हुन सक्छन्।
लसुनका प्रजातिहरू
मुख्य लसुन (एलियम सैटिभम) बाहेक, अन्य दुई औषधीय प्रजातिहरू पनि पाइन्छन्:
१. एलियम स्कोएनोप्रासम (सद्रपुष्प रासन)
- यसको गानोहरू पूर्ण विकसित हुन्छन् र पातलो बोक्रा हुन्छन्। यसको कन्द सेतो रंगको हुन्छ।
- डाँठ चम्किलो र गोलाकार हुन्छ।
- यसको बीउ गोलाकार, खैरो रंगको र चम्किलो हुन्छ।
- फूलहरू हल्का बैजनी रंगका हुन्छन्।
- प्रयोग: पेटका कीराहरू मार्न, एन्टी-अक्सिडेन्टको रूपमा।
२. एलियम ट्युबेरोसम (जंगली रासन)
- यसको गानो चिप्ला र हरियो रंगका हुन्छन्।
- फूल सेतो रंगका हुन्छन्।
- पहाडी क्षेत्रमा यसका पातहरू दाल, तरकारी र करीमा मसलाको रूपमा प्रयोग गरिन्छ।
- प्रयोग: शुक्राणु सम्बन्धी समस्याको उपचारमा।
आयुर्वेदिक गुण र प्रभाव
- रस: तीखो, पिरो, नुनिलो, तीतो, अम्लरोधी।
- गुण: उष्ण (तातो), तीखो, कफनाशक।
- प्रभाव:
- पाचनशक्ति बढाउने, रोगप्रतिरोधक क्षमता वृद्धि गर्ने।
- मुटु रोग, ज्वरो, गठिया, खोकी, सास फेर्न गाह्रो, पेटका कीरा, अपच, र झाडापखालामा लाभदायक।
- यौनशक्ति, बुद्धि र शारीरिक शक्ति बढाउने।
कहिले लसुन नखाने?
- रक्तअल्पता, पेटको अल्सर, छाती जलन, सुन्निने समस्या, पित्त विकार, आँखाको रोग भएकाहरूले लसुन खानबाट जोगिनु पर्छ।
लसुनसँग मिसाउन नहुने खाद्य
- हानिकारक: दूध, गुड, अमिलो पदार्थ, धेरै पानी।
- लाभदायक: रक्सी (सीमित मात्रामा), मासु, पिस्ता।
औषधीय प्रयोग
- लसुनको पेस्ट: ब्रोन्काइटिस, कब्जियत, ज्वरो, उच्च रक्तचाप, मधुमेह, फंगल संक्रमणमा फाइदाजनक।
- लसुनको रस: कोलेस्ट्रोल घटाउने, धमनीको तनाव कम गर्ने।
सावधानी
- एकैचोटि धेरै मात्रामा लसुन खानबाट पेट दुख्ने, अपच, वा एलर्जी हुन सक्छ। डाक्टरको सल्लाहअनुसार सेवन गर्नु उत्तम हो।
लसुन प्राकृतिक औषधी हो, तर सन्तुलित मात्रामा नै यसको प्रयोग गर्नु स्वास्थ्यको लागि हितकारी छ।
लसुनको वानस्पतिक परिचय
वानस्पतिक नाम: एलियम सेटाइवम लिन्न. (Allium sativum Linn.)
पर्याय नाम: एलियम लोङ्गिसिपिस रेगल (Allium longicuspis Regal)
कुल: लिलिएसी (Liliaceae)
विभिन्न भाषामा लसुनको नाम:
- अंग्रेजी: गार्लिक (Garlic)
- संस्कृत: लहसुन, रसोन, उग्रगन्ध, महौषध, म्लेच्छकन्द, यवनेष्ट, रसोनक
- हिन्दी: लहसुन
- नेपाली: लसुन
- कन्नड: बेल्लुल्लि (Bellulli)
- गुजराती: शूनम (Shunam), लसण (Lasan)
- तेलुगु: वेल्लुल्लि (Velulli), तेल्लागडडा (Tellagadda)
- तमिल: वेल्लापुंडू (Vallaipundu), वल्लाई पुन्डु (Vallai pundu)
- बंगाली: रसून (Rasoon)
- मराठी: लसूण (Lasun)
- मलयालम: वेल्लुल्ली (Vellulli)
- अरबी: सूम (Soom), फोम (Foam)
- फारसी: सीर (Seer)
लसुनको फाईदाहरु
एलोपेसिया