परिचय (Introduction of Obesity)
जब कुनै व्यक्तिको शरीरको तौल सामान्यभन्दा बढी हुन्छ, त्यसलाई मोटोपन भनिन्छ। हामीले दैनिक रूपमा भोजनबाट जति क्यालोरी
प्राप्त गर्छौं, यदि शरीरले त्यसलाई खर्च गर्न सकेन भने उक्त अतिरिक्त क्यालोरी शरीरमा बोसो (Fat) को रूपमा जम्मा हुन
थाल्छ। यसले बिस्तारै शरीरको तौल बढाउँछ र विभिन्न रोगहरूको जोखिम निम्त्याउँछ। आयुर्वेदका अनुसार, शरीरमा ‘आम’ (विषाक्त
तत्व) जम्मा हुनु र पाचन प्रणाली कमजोर हुनु नै मोटोपनको मुख्य जड हो।
लक्षण (Symptoms of Obesity)
मोटोपनको पहिचान मुख्यतया बडी मास इन्डेक्स (BMI) बाट गरिन्छ। यसका केही प्रमुख लक्षणहरू यस प्रकार छन्:
- परिचय (Introduction of Obesity)
- लक्षण (Symptoms of Obesity)
- कारण (Causes of Obesity)
- घरेलु उपचार (Home Remedies for Obesity)
- थप अन्य उपाय (Extra Solution for Weight Loss)
- खानपान तरिका (Dietary Guidelines for Weight Loss)
- गर्न नहुने कार्यहरु (Things to Avoid in Obesity)
- साबधानी (Precautions in Weight Loss)
- निष्कर्ष (Conclusion)
सामान्य हिँडडुल गर्दा पनि सास फेर्न गाह्रो हुनु।
अत्यधिक पसिना आउनु र छिट्टै थकाइ लाग्नु।
घुर्ने समस्या (Snoring) देखिनु।
शारीरिक रूपमा सक्रिय हुन कठिनाइ हुनु।
जोर्नी दुख्ने समस्या (Joint Pain) बढ्दै जानु
BMI को स्तर २५ भन्दा माथि हुनु (३० भन्दा माथि भएमा यसलाई तीव्र मोटोपन मानिन्छ)।
कारण (Causes of Obesity)
मोटोपन हुनुका मुख्य कारणहरू निम्नलिखित छन्:
अस्वस्थ खानपान: धेरै तेलमा तारिएका, जङ्क फुड, र गुलियो पदार्थको अत्यधिक सेवन।
शारीरिक निष्क्रियता: व्यायामको कमी र दिनभर बसिरहने बानी।
तनाव (Stress): धेरै तनाव लिँदा शरीरमा ‘कोर्टिसोल’ हार्मोन बढ्छ, जसले भोक बढाउँछ।
अनिद्रा: पर्याप्त निद्रा नपुग्दा शरीरको मेटाबोलिज्म बिग्रन्छ
वंशानुगत: परिवारमा कसैलाई मोटोपन छ भने सन्तानमा पनि हुने सम्भावना रहन्छ।
घरेलु उपचार (Home Remedies for Obesity)
मोटोपन घटाउन तलका घरेलु उपायहरू अत्यन्तै प्रभावकारी मानिन्छन्:
१. दालचिनी र मह: करिब २०० मि.लि. पानीमा ३-६ ग्राम दालचिनीको धुलो राखेर १५ मिनेट उमाल्नुहोस्। मनतातो भएपछि एक चम्चा मह
मिसाएर बिहान खाली पेट र राति सुत्नुअघि पिउनुहोस्।
२. अदुवा र मह: ३० मि.लि. अदुवाको रसमा दुई चम्चा मह मिसाएर सेवन गर्नाले शरीरको मेटाबोलिज्म बढ्छ र अतिरिक्त बोसो डढ्न
मद्दत पुग्छ। यसले अनावश्यक भोक लाग्ने समस्या पनि कम गर्छ।
३. कागती र मह: एक गिलास मनतातो पानीमा आधा कागतीको रस, एक चम्चा मह र एक चिम्टी मरिचको धुलो मिसाएर पिउनुहोस्। मरिचमा
हुने ‘पाइपरिन’ ले नयाँ बोसो जम्मा हुन दिँदैन।
४. स्याउको भिनेगर (Apple Cider Vinegar): एक गिलास पानीमा एक चम्चा स्याउको भिनेगर र एक चम्चा कागतीको रस मिसाएर पिउँदा
कलेजोमा जमेको बोसो घट्न मद्दत पुग्छ।
५. त्रिफला चूर्ण: एक चम्चा त्रिफला चूर्णलाई रातभर पानीमा भिजाउनुहोस् र बिहान आधा हुने गरी उमालेर मह मिसाई पिउनुहोस्।
यसले शरीरका विषाक्त तत्व बाहिर निकाल्छ।
थप अन्य उपाय (Extra Solution for Weight Loss)
अश्वगन्धा: अश्वगन्धाका दुईवटा पातको पेस्ट बनाएर बिहान खाली पेटमा तातो पानीसँग सेवन गर्दा तनावका कारण बढ्ने मोटोपन
नियन्त्रण हुन्छ।
सुप (Fennel): ६-८ दाना सुपलाई एक कप पानीमा उमालेर पिउनाले भोक नियन्त्रण हुन्छ।
इलायची (Cardamom): राति सुत्ने बेला दुईवटा सुकुमेल (इलायची) खाएर तातो पानी पिउनाले पेटको बोसो कम गर्न मद्दत गर्छ।
खानपान तरिका (Dietary Guidelines for Weight Loss)
तौल घटाउन खानपानमा विशेष ध्यान दिनु जरुरी छ:
हल्का भोजन: बिहानको खाना भरपेट, दिउँसोको अलि हल्का र रातिको खाना सबैभन्दा हल्का र सुपाच्य हुनुपर्छ।
तरकारी र फलफूल: लौका, घिराैंला, काँक्रो, गाँजर, बन्दाकोभी, र पाकेको मेवा जस्ता फाइबरयुक्त खानेकुरा समावेश गर्नुहोस्।
मनतातो पानी: दिनभरिमा २ देखि ३ लिटर मनतातो पानी पिउने बानी बसाल्नुहोस्। यसले पाचन प्रणालीलाई सफा राख्छ।
रागी (कोदो): कोदोको सेवनले कार्बोहाइड्रेट बिस्तारै अवशोषित हुन्छ, जसले गर्दा लामो समयसम्म भोक लाग्दैन।
गर्न नहुने कार्यहरु (Things to Avoid in Obesity)
चीनी (गुलियो), नुन र मैदाको प्रयोग सकेसम्म कम गर्नुहोस्।
भात, आलु, र सखरखण्ड जस्ता धेरै कार्बोहाइड्रेट भएका खानेकुरा कम खानुहोस्
चिसो पेय पदार्थ (Cold Drinks), मिठाई, र प्याकेटका खानेकुरा पूर्ण रूपमा त्याग्नुहोस्।
दिउँसो सुत्ने बानी छोड्नुहोस्, किनकि यसले कफ बढाउँछ र तौल बढाउँछ।
मासु, अण्डा र धेरै बोसोयुक्त दुधका परिकारहरू कम गर्नुहोस्।
साबधानी (Precautions in Weight Loss)
तौल घटाउने नाममा भोकै नबस्नुहोस्; यसले कमजोरी ल्याउन सक्छ।
कुनै पनि आयुर्वेदिक औषधि वा कडा व्यायाम सुरु गर्नुअघि विज्ञको सल्लाह लिनुहोस्
गर्भावस्थामा तौल घटाउने कडा डाइट वा औषधिहरू प्रयोग नगर्नुहोस्।
अत्यधिक शारीरिक श्रम गर्दा शरीरको अवस्थालाई ध्यान दिनुहोस्।
निष्कर्ष (Conclusion)
मोटोपन केवल बाहिरी रूपसँग मात्र सम्बन्धित नभई यो धेरै गम्भीर रोगहरूको जननी पनि हो। माथि उल्लेखित घरेलु उपायहरू,
सन्तुलित आहार र नियमित शारीरिक व्यायाम (जस्तै: बिहान ४-५ किलोमिटर हिँड्ने, योग, र प्राणायाम) लाई जीवनशैलीको हिस्सा
बनाउनु भयो भने प्राकृतिक रूपमै मोटोपन घटाउन सम्भव छ। धैर्यता र निरन्तरता नै तौल घटाउने वास्तविक मन्त्र हो।
