परिचय (Introduction of Piles)
पाइल्स, जसलाई नेपालीमा पाइल्स वा बेर्नो भनिन्छ, एउटा यस्तो समस्या हो जसमा मलद्वार (Anus) को भित्री र बाहिरी भाग
तथा मलाशय (Rectum) को तल्लो हिस्साका रक्तनलीहरू सुन्निने गर्छन्। यस इन्फ्ल्यामेसन (सूजन) का कारण मलद्वारमा साना-साना
मासुका डल्ला वा ‘मस्सा’ बन्न पुग्छन्। तथ्याङ्क अनुसार, करिब ६० प्रतिशत मानिसहरू आफ्नो जीवनको कुनै न कुनै चरणमा यो
समस्याबाट पीडित हुन्छन्। यो एउटा वंशाणुगत समस्या पनि हुन सक्छ। यदि समयमै यसको उपचार गरिएन भने यसले भगन्दर (Fistula) को
रूप लिन सक्छ, जुन अत्यन्तै कष्टकर हुन्छ।
पाइल्स मुख्यतया दुई प्रकारका हुन्छन्:
१. रगत बग्ने पाइल्स (Bleeding Piles): यसमा दुखाइ कम हुन्छ तर दिसा गर्दा ताजा रगत बग्ने गर्छ।
२. बादी पाइल्स (Blind Piles): यसमा रगत नबगे पनि कब्जियत, ग्यास, चिलाउने र अत्यधिक दुखाइ हुने समस्या हुन्छ।
लक्षण (Symptoms of Piles)
पाइल्सको अवस्था अनुसार लक्षणहरू फरक हुन सक्छन्, तर सामान्यतया देखिने लक्षणहरू यस प्रकार छन्:
मलद्वारको वरिपरि कडा गाँठो जस्तो महसुस हुनु।
दिसा गरिसकेपछि पनि पेट सफा नभएको जस्तो लाग्नु।
दिसा गर्दा चम्किलो रातो रगत देखिनु।
मलद्वार क्षेत्रमा अत्यधिक चिलाउने, रातो हुने र सुन्निने समस्या (Inflammation) हुनु।
दिसा गर्ने समयमा असह्य पीडा हुनु।
दिसाको साथमा चिप्लो पदार्थ (Mucus) आउनु।
बस्न वा हिँडडुल गर्न अप्ठ्यारो हुनु।
कारण (Causes of Piles)
आयुर्वेदका अनुसार शरीरमा वात, पित्त र कफ दोषको असन्तुलनले यो रोग लाग्छ। यसका प्रमुख कारणहरू निम्नलिखित छन्:
पुरानो कब्जियत: दिसा कडा हुँदा जोड लगाउनुपर्ने हुन्छ, जसले गर्दा रक्तनलीहरूमा दबाब पर्छ।
अस्वस्थ खानपान: धेरै पिरो, चिल्लो-चाप्लो र मसलादार खानेकुरा खानु
फाइबरको कमी: खानामा हरियो सागसपात र फलफूलको कमी हुनु।
शारीरिक सक्रियताको कमी: दिनभर एकै ठाउँमा बसिरहनु वा व्यायाम नगर्नु।
मोटोपन: शरीरको बढी तौलले तल्लो भागमा दबाब दिन्छ।
गर्भावस्था: महिलाहरूमा गर्भावस्थाको समयमा मलद्वार क्षेत्रमा दबाब पर्दा यो समस्या देखिन सक्छ।
गहुँगा सामान उठाउनु: लगातार भारी तौल उठाउने व्यक्तिहरूमा पनि यो जोखिम रहन्छ।
घरेलु उपचार (Home Remedies for Piles)
तपाईंले घरमै उपलब्ध सामग्रीहरू प्रयोग गरेर पाइल्सको समस्यालाई कम गर्न सक्नुहुन्छ:
१. घिउकुमारी (Aloe Vera): घिउकुमारीमा सुन्निने समस्या कम गर्ने गुण हुन्छ। बाहिरी मस्सामा यसको जेल लगाउनाले जलन र
चिलाउने कम हुन्छ। दैनिक २०० ग्राम जति यसको गुदी खानाले कब्जियत हट्छ।
२. स्याउको भिनेगर (Apple Cider Vinegar): रगत बग्ने पाइल्समा एक गिलास पानीमा एक चम्चा भिनेगर मिसाएर दिनको दुई पटक
पिउनुहोस्। बादी पाइल्समा कपासको सहायताले यसलाई मस्सामा लगाउँदा आराम मिल्छ।
३. जैतुनको तेल (Olive Oil): यसले इन्फ्ल्यामेसन (सूजन) कम गर्छ। बादी पाइल्सको मस्सामा जैतुनको तेल लगाउनाले दुखाइ कम
हुन्छ।
४. नरिवलको प्रयोग: नरिवलको बाहिरी जटालाई जलाएर खरानी बनाउनुहोस्। यस खरानीलाई ताजा मोहीमा मिसाएर बिहान खाली पेटमा खाँदा
धेरै लाभ मिल्छ।
५. अंजीर (Figs): राती तीनवटा अंजीरलाई पानीमा भिजाउनुहोस् र बिहान खाली पेटमा ती अंजीर खानुहोस् र त्यो पानी पनि
पिउनुहोस्।
६. जिरा (Cumin): जिरालाई भुटेर मिश्रीसँग पिसेर धुलो बनाउनुहोस्। यसलाई दिनको २-३ पटक मोहीसँग १-२ ग्रामको मात्रामा सेवन
गर्नुहोस्।
थप अन्य उपाय (Extra Solutions for Piles)
सिट्ज बाथ (Sitz Bath): एउटा ठूलो बाटामा मनतातो पानी राखेर त्यसमा १०-१५ मिनेट बस्नुहोस्। यसले मलद्वारको दुखाइ र
सुन्निने समस्यामा तुरुन्त राहत दिन्छ।
बरफको प्रयोग: सुन्निएको ठाउँमा बरफले सेक्दा पनि दुखाइ र जलन कम हुन्छ।
खानपान तरिका (Dietary Guidelines for Piles)
फाइबरयुक्त खाना: चोकरसहितको पिठो, ओट्स, दलिया, हरियो सागसपात र रेसादार फलफूल (जस्तै: स्याउ, मेवा) प्रशस्त खानुहोस्।
प्रशस्त पानी: दिनमा कम्तीमा ३-४ लिटर (७-८ गिलास) पानी पिउनुहोस्।
मोही (Buttermilk): खानामा नियमित रूपमा मोही समावेश गर्नुहोस्। मोहीमा अलिकति ज्वानो र बिरे नुन मिसाएर खानु अझ
प्रभावकारी हुन्छ।
मेवा (Papaya): रातीको खानामा मेवा समावेश गर्दा बिहान दिसा सजिलै खुल्छ र अपच (Indigestion) हुँदैन।
गर्न नहुने कार्यहरु (Things to Avoid in Piles)
पिरो र मसलादार खाना: धेरै खुर्सानी, गरम मसला र तेलमा तारिएका खानेकुरा नखानुहोस्।
जङ्क फूड: मैदाबाट बनेका खानेकुरा (चाउचाउ, मःम, पिज्जा आदि) ले कब्जियत बढाउँछ, त्यसैले यी खानु हुँदैन।
लामो समयसम्म बस्नु: शौचालयमा वा काम गर्दा एकै ठाउँमा धेरै समयसम्म नबस्नुहोस्
धुम्रपान र मद्यपान: रक्सी र चुरोटले शरीरमा पानीको कमी गराउँछ र समस्या बल्झाउँछ।
साबधानी (Precautions in Piles)
दिसा रोक्ने बानी नगर्नुहोस्: दिसा लागेको बेला तुरुन्तै जाने गर्नुहोस्, रोकेर राख्दा दिसा कडा हुन्छ।
व्यायाम: दैनिक कम्तीमा ३० मिनेट हिँड्ने वा योगासन (विशेषगरी कपालभाती र अश्विनी मुद्रा) गर्ने बानी बसाल्नुहोस्।
सफाई: मलद्वार क्षेत्रलाई सधैँ सफा र सुख्खा राख्नुहोस्।
निष्कर्ष (Conclusion)
पाइल्स एउटा कष्टकर रोग भए तापनि सहि खानपान र जीवनशैली परिवर्तन गरेर यसलाई निको पार्न सकिन्छ। धेरै मानिसहरू लाजका कारण
यो समस्या लुकाउँछन्, तर त्यसो गर्दा समस्या झन् जटिल भई रगतको कमी (Anemia) वा क्यान्सरसम्मको जोखिम हुन सक्छ। यदि घरेलु
उपायले पनि निको भएन वा अत्यधिक रगत बग्यो भने तुरुन्त विशेषज्ञ चिकित्सकसँग परामर्श लिनु आवश्यक हुन्छ। सन्तुलित आहार र
सक्रिय जीवन नै यसबाट बच्ने सर्वोत्तम उपाय हो।
