पलासको फूललाई तेसु फूल भनिन्छ। पलास वसन्त ऋतुमा फुल्छ र यो सेतो, पहिलो र रातो-सुन्तला गरी तीन रंगको हुन्छ। आयुर्वेदमा पलासको रूखलाई धेरै महत्त्वपूर्ण मानिन्छ किनभने यसको धेरै औषधीय गुणहरू हुन्छ जसले गर्दा यसलाई विभिन्न रोगहरूको उपचारमा प्रयोग गरिन्छ।
आयुर्वेदमा पलासको जरा, बीउ, काण्ड, फूल र फल लगायतका विभिन्न भागहरू औषधिको रूपमा प्रयोग गरिन्छ। पलासमा धेरै पौष्टिक तत्वहरू पाइन्छन् जसले यसलाई अति उपयोगी बनाउँछ।
पलास भनेको के हो?
प्राचीन वैदिक कालदेखि नै पलासको प्रयोग यज्ञ र धार्मिक अनुष्ठानहरूमा गरिन्थ्यो। आयुर्वेदिक ग्रन्थहरूमा यसको प्रयोग पेटको अपच, मधुमेह, झाडापखाला, नाक-कानबाट रगत बग्ने, कुष्ठरोग जस्ता रोगहरूको उपचारमा उल्लेख गरिएको छ।
पलासको रूख बाङ्गो, १२-१५ मिटर अग्लो हुन्छ। यसका पातहरू ठूला र तीन-पाते हुन्छन् (बीचको पात ठूलो र छेउका दुईवटा साना हुन्छन्)। यसका पातहरू भारतमा दुना टपरी बनाउन प्रयोग गरिन्छ। गर्मीमा यसको बोक्रा काटदा रातो रस निस्कन्छ जुन सुकेपछि कालो-रातो र चम्किलो हुन्छ।
पलासको औषधीय गुणहरू:
- फूल: यसले कफ र पित्त कम गर्छ, शरीरमा उर्जा बढाउँछ र मधुमेह नियन्त्रण गर्न मद्दत गर्दछ।
- फल: मधुमेह विरोधी गुण भएको हुन्छ।
- रस: अम्लपित्त कम गर्छ, शक्ति बढाउँछ, मुखका रोग र आउँमा फाइदा गर्छ।
- पातहरू: दुख्ने र सुन्निने समस्यामा उपयोगी हुन्छ।
- काण्ड (डाँठ): यौन शक्ति बढाउछ, दुख्ने कम गर्छ र अल्सर जस्ता समस्यामा लाभदायक हुन्छ।
- आँखाको लागि: पलासको रसले रातो अन्धोपन र आँखाको सुन्निने समस्या कम गर्छ र दृष्टि शक्ति बढाउँछ।
पलासको विभिन्न भाषाहरूमा नाम:
- वानस्पतिक नाम: Butea monosperma (Lam.) Taub.
- अंग्रेजी: Flame of the Forest, Bastard Teak
- संस्कृत: पलास, किंशुक, रक्तपुष्पक
- हिन्दी: ढाक, पलास, तेसु
- नेपाली: पलास
- बंगाली: पलास गाछ
- उर्दू: पलास-पापरा
पलास निकै गुणकारी रूख हो जसले मानिसहरूलाई विभिन्न रोगबाट बचाउन मद्दत गर्दछ। यसको सही प्रयोगले स्वास्थ्य लाभ लिन सकिन्छ।
