Tatelo (Shyonak), Oroxylum indicum, is used in Ayurveda to improve digestion, reduce inflammation, boost immunity, and support respiratory and joint health.
आयुर्वेदमा ‘दशमूल’ अन्तर्गत पर्ने एउटा अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण औषधीय वृक्ष हो— टटेलो। यसलाई संस्कृतमा ‘श्योनाक’ र हिन्दीमा ‘सोनापाठा’ भनिन्छ। स्वास्थ्यका दृष्टिले यसको जरा, बोक्रा, पात र फल सबैको विशेष महत्त्व छ।
टटेलो एक प्राचीन आयुर्वेदिक जडिबुटी हो जुन हजारौँ वर्षदेखि परम्परागत उपचार पद्धतिमा प्रयोग हुँदै आएको छ। यो मुख्यतया दक्षिण एसियाली देशहरू जस्तै नेपाल, भारत, र श्रीलंकामा पाइन्छ। यसको औषधीय गुणका कारण यसलाई ‘बृहत् पञ्चमूल’ को एक हिस्सा मानिन्छ। यसको वैज्ञानिक नाम Oroxylum indicum (Linn.) Kurz हो।
टटेलो के हो?
टटेलो एक मध्यम आकारको पतझड रुख हो। यो आफ्नो अनौठो आकारको फल र फूलका कारण चिनिन्छ। यसको फल तलवार जस्तो लामो हुने हुनाले यसलाई अङ्ग्रेजीमा ‘इन्डियन ट्रम्पेट ट्री’ (Indian Trumpet Tree) पनि भनिन्छ। आयुर्वेदमा यसलाई कफ र वात सन्तुलन गर्ने शक्तिशाली वनस्पतिका रूपमा चिनिन्छ।
टटेलोका प्रकार
वनस्पति विज्ञानका अनुसार टटेलोको मुख्य एउटै प्रजाति (Oroxylum indicum) बढी प्रचलनमा छ। यद्यपि, केही ठाउँमा यसको सट्टामा ‘घोड़ानिम्ब’ (Ailanthus excelsa) को प्रयोग गर्ने गरिन्छ, तर वास्तविक टटेलो र घोड़ानिम्ब फरक प्रजाति हुन्।
टटेलोको बाह्य रूप
- उचाइ: यो रुख ७ देखि १२ मिटर सम्म अग्लो हुन्छ।
- काण्ड र बोक्रा: यसको काण्ड को बोक्रा खरानी रङको र केही खस्रो हुन्छ।
- पात: यसका पात हरू ठूला र जोडिएका हुन्छन्।
- फूल: यसको फूल बाहिरी भागबाट बैजनी र भित्री भागबाट गुलाबी वा हल्का पहेँलो देखिन्छ। यो प्रायः राती फुल्ने गर्छ।
- फल: यसको फल ६० देखि ९० सेन्टिमिटर सम्म लामो, चेप्टो र तरबार जस्तो आकारको हुन्छ।
- बीज: फलभित्र चेप्टा र पखेटा भएका असंख्य बीउहरू हुन्छन्।
विभिन्न भाषाहरूमा टटेलोको नाम
| भाषा | नाम |
| नेपाली | टटेलो, तोटिल्ला, टोटोला, सोइनापाठा |
| संस्कृत | श्योनाक, दीर्घवृन्त, शुकनास, अरलु |
| हिन्दी | सोनापाठा, शोनाक, सोनपत्ता |
| अङ्ग्रेजी | Indian Trumpet Tree, Tree of Damocles |
| बङ्गाली | नसोना, सोनपाटी |
टटेलोका फाइदाहरू (Points)
- पाचन प्रणालीमा सुधार: यसले अपच हटाउन र भोक जगाउन मद्दत गर्छ।
- सुन्निने समस्यामा राहत: शरीरको कुनै पनि भागमा भएको इन्फ्लेमेसन (सुन्निने समस्या) कम गर्न यसको प्रयोग गरिन्छ।
- श्वासप्रश्वासमा लाभ: खोकी र दम जस्ता समस्यामा यसको सेवन प्रभावकारी हुन्छ।
- जोर्नीको दुखाइ: जोर्नी दुख्ने समस्या (Gout/Arthritis) भएका बिरामीका लागि यो अत्यन्त फाइदाजनक छ।
- घाउ निको पार्ने: यसको बोक्रा मा एन्टिसेप्टिक गुण हुने हुनाले घाउहरू छिटो निको पार्छ।
- पिशाब सम्बन्धी रोग: यसले मूत्रमार्गको संक्रमण र पिशाब सम्बन्धी रोग मा राहत दिन्छ।
