Masyang (moth bean) is a nutritious legume rich in protein, fiber and minerals. It aids digestion, boosts energy, supports heart health and is used in dals.
नेपालको पहाडी र तराई क्षेत्रमा खेती गरिने मस्याङ्ग एक अत्यन्तै पोषिलो र स्वास्थ्यवर्द्धक दलहन बाली हो। यसलाई संस्कृतमा ‘मकुष्ठ’ र हिन्दीमा ‘मोठ’ भनिन्छ। सुख्खा सहन सक्ने क्षमताका कारण यो बाली विशेष गरी कम सिँचाइ हुने क्षेत्रका किसानहरूका लागि वरदान सावित भएको छ।
मस्याङ्ग एउटा यस्तो गेडागुडी हो जसले मानव स्वास्थ्यका साथै माटोको उर्वरता बढाउन पनि उत्तिकै भूमिका खेल्छ। यसको वैज्ञानिक नाम Vigna aconitifolia हो। पौराणिक आयुर्वेद शास्त्रहरूमा आचार्य चरक र सुश्रुतले यसको गुणहरूको व्याख्या गरेका छन्। सुश्रुतका अनुसार यो अलि ढिलो पच्ने भए पनि चरकले यसलाई ज्वरो र रक्तपित्त जस्ता समस्यामा निकै प्रभावकारी मानेका छन्। यो प्रोटिनको राम्रो स्रोत हुनुका साथै यसमा शरीरलाई चाहिने आवश्यक खनिज पदार्थहरू प्रचुर मात्रामा पाइन्छन्।
मस्याङ्ग के हो?
मस्याङ्ग लेग्युमिनोसी (Fabaceae) परिवार अन्तर्गत पर्ने एक प्रकारको लहरायुक्त वा फैलिएर बढ्ने सानो बोट हो। यो विशेष गरी यसको स-साना गेडाहरूका लागि खेती गरिन्छ। यसका गेडाहरू मुँगको दालभन्दा अलि साना र खैरो वा हरियो रङ्गका हुन्छन्। यो बालीले माटोमा नाइट्रोजन फिक्सेसन गर्न मद्दत गर्ने हुनाले यसलाई अन्तरबालीका रूपमा पनि लगाइन्छ।
मस्याङ्गका प्रकार
सामान्यतया मस्याङ्गलाई यसको रङ्ग र खेती गरिने समयका आधारमा वर्गीकरण गरिन्छ: १. खैरो मस्याङ्ग: यो सबैभन्दा बढी प्रचलनमा रहेको प्रकार हो। २. हरियो/कालो मस्याङ्ग: यो केही स्थानमा मात्र पाइन्छ। ३. वन मस्याङ्ग: जुन खेती नगरिए पनि प्राकृतिक रूपमा जंगलमा उम्रिन्छ।
मस्याङ्गको बाह्य रूप
मस्याङ्गको बोट जमिनमा फैलिएर बढ्छ। यसको काण्ड (Tane) पातलो र झुसयुक्त हुन्छ। यसका पात (Patta) हरू तीनवटा पत्र मिलेर बनेका हुन्छन् र ती हेर्दा मुँगको पात जस्तै देखिन्छन्। यसमा साना र पहेँला रङ्गका फूलहरू फुल्छन्। यसको कोसा सानो, बेलनाकार र २ देखि ५ सेन्टिमिटर लामो हुन्छ, जसमा स-साना गेडाहरू हुन्छन्।
विभिन्न भाषाहरूमा मस्याङ्गको नाम
नेपाली: मस्याङ्ग (Masyang)
संस्कृत: मकुष्ठ, वनमुद्ग, कृमीलक, कुलीनक
हिन्दी: मोठ (Moth), मोट
अंग्रेजी: Moth bean, Aconite leaved kidney bean, Dew bean
गुजराती: मठ (Math)
बंगाली: बनमूंग (Banmunga)
पञ्जाबी: मोठ (Moth)
मस्याङ्गका फाइदाहरू
प्रोटिनको भण्डार: शरीरको वृद्धि र विकासका लागि आवश्यक प्रोटिन यसमा प्रशस्त हुन्छ।
तौल घटाउन सहयोगी: यसमा फाइबर बढी हुने हुनाले लामो समयसम्म भोक लाग्दैन, जसले तौल नियन्त्रणमा मद्दत गर्छ।
हड्डी बलियो बनाउने: यसमा क्याल्सियम र फस्फोरस पाइन्छ, जसले हड्डीलाई मजबुत बनाउँछ।
रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता: यसमा पाइने जिंक र अन्य एन्टिअक्सिडेन्टले शरीरको रक्षा प्रणाली बलियो बनाउँछ।
कब्जियत निवारक: फाइबरको मात्रा बढी हुनाले यसले पाचन प्रक्रिया सुधार्छ।
