Shyamak (Echinochloa frumentacea) is a nutritious millet, boosting digestion, heart health, and immunity. Use in porridge, flour, or sprouts daily.
श्यामाक, जसलाई नेपालीमा सामान्यतया सावाँ वा सामा भनिन्छ, एउटा अत्यन्तै पुरानो र पौष्टिक अन्न हो। यो विशेषगरी ‘मिलेट’ (Millet) समूहमा पर्दछ। परापूर्व कालदेखि नै ऋषिमुनिहरू र व्रत बस्नेहरूले यसलाई सात्त्विक भोजनको रूपमा प्रयोग गर्दै आएका छन्। आधुनिक समयमा यसलाई ‘सुपरफुड’ को रूपमा चिनिन्छ किनभने यसमा प्रशस्त मात्रामा प्रोटिन, फाइबर र खनिज तत्वहरू पाइन्छन्। यो नेपाल र भारतका पहाडी भूभागहरूमा परम्परागत खेतीको रूपमा रहिआएको छ।
श्यामाक के हो?
श्यामाक (Echinochloa frumentacea) एक प्रकारको पोएसी (Poaceae) कुल अन्तर्गत पर्ने घाँस प्रजातिको वनस्पति हो। यो कम पानी पर्ने र कम उब्जाउ माटोमा पनि सजिलै फल्न सक्ने अन्न हो। यसलाई व्रत वा उपवासका बेला अन्नको विकल्पको रूपमा खाइने गरिन्छ। यो ग्लुटेन-मुक्त (Gluten-free) हुनुका साथै मधुमेह र तौल घटाउन चाहनेहरूका लागि अमृत समान मानिन्छ।
श्यामाक का प्रकार
मुख्यतया श्यामाक दुई प्रकारका पाइन्छन्: १. खेती गरिने श्यामाक (Cultivated Barnyard Millet): जुन विशेष गरी खाद्यान्नको लागि लगाइन्छ। २. जङ्गली श्यामाक (Wild Barnyard Millet): यो खेतबारीको आसपास वा जङ्गलमा आफैँ उम्रने गर्दछ, जसलाई कतिपय ठाउँमा झारको रूपमा पनि चिनिन्छ।
श्यामाक को बाह्य रूप
काण्ड: यसको काण्ड सीधा, पुष्ट र चिल्लो हुन्छ। यो वर्षायु (एक वर्षमा जीवनचक्र पुरा गर्ने) बोट हो।
पात: यसका पातहरू लामा र हरिया हुन्छन्।
फूल/बाली: यसको बाली खैरो रङ्गको हुन्छ र यसमा झुप्पाहरू रहेका हुन्छन्।
बीज: यसका दानाहरू साना, गोलाकार, केही चेप्टा र चिल्ला हुन्छन्। हेर्दा यो कोदो जस्तै तर रङ्गमा अलि फरक देखिन्छ।
विभिन्न भाषाहरूमा श्यामाक नाम
वैज्ञानिक नाम: Echinochloa frumentacea
नेपाली नाम: सावाँ, सामा, श्यामाक
संस्कृत: श्यामाक, त्रिबीज, राजधान्य, सुकुमार
हिन्दी: सावाँ, सामूला
अङ्ग्रेजी: Japanese Barnyard Millet (जैपनिज बार्नयार्ड मिलेट)
कन्नड: समै (Samei)
गुजराती: सामो (Samo)
बङ्गाली: सनवा (Sanwa)
श्यामाक का फाइदाहरू
मधुमेह नियन्त्रण: यसको ‘ग्लाइसेमिक इन्डेक्स’ कम हुने भएकाले रगतमा चिनीको मात्रा सन्तुलित राख्छ।
पाचन प्रणालीमा सुधार: फाइबरको मात्रा बढी हुने हुनाले यसले कब्जियत हटाउन मद्दत गर्छ।
तौल घटाउन सहयोगी: यो खाएपछि लामो समयसम्म भोक लाग्दैन, जसले तौल घटाउन मद्दत पुग्छ।
मुटुको स्वास्थ्य: यसले खराब कोलेस्ट्रोल घटाउन र मुटुलाई स्वस्थ राख्न सहयोग गर्छ।
रक्तअल्पता (Anemia) मा लाभ: यसमा आइरनको मात्रा प्रशस्त हुने भएकाले रगतमा हेमोग्लोबिन बढाउँछ।
ग्लुटेन मुक्त: गहुँ वा अन्य अन्नबाट एलर्जी हुनेहरूका लागि यो उत्तम विकल्प हो।
