Simal (Shalmali) Bombax ceiba Linn: Boosts immunity, treats cough & fever, aids digestion. Flowers, bark & seeds used in herbal remedies safely
सीमल एक विशाल र बहुउपयोगी पतझड वृक्ष हो, जसलाई आयुर्वेदमा ‘शाल्मली’ भनिन्छ। यो वनस्पति विशेषगरी नेपाल र भारतका उष्ण तथा उपोष्ण कटिबन्धीय क्षेत्रहरूमा पाइन्छ। धार्मिक र पौराणिक दृष्टिकोणले पनि यसको विशेष महत्त्व छ; वैदिक साहित्यमा यसको काठ र रेसाको प्रयोगबारे उल्लेख गरिएको छ। आयुर्वेदका महान ग्रन्थहरू चरकसंहिता र सुश्रुतसंहितामा यसलाई रगत रोक्ने, जलन शान्त पार्ने र बलवर्धक औषधिको रूपमा व्याख्या गरिएको छ।
सीमल के हो?
सीमल एक ठूलो आकारको वृक्ष हो, जसको उचाइ ४० मिटरसम्म पुग्न सक्छ। यसलाई अङ्ग्रेजीमा Silk Cotton Tree भनिन्छ किनभने यसको फलबाट रेशम जस्तो नरम कपास प्राप्त हुन्छ। यसको जरा, बोक्रा, फूल, र यसबाट निस्कने चोप (जसलाई मोचरस भनिन्छ) सबै औषधीय गुणले भरिपूर्ण हुन्छन्।
सीमलका प्रकार
मुख्यतया सीमल दुई प्रकारका हुन्छन्: १. रातो सीमल (Bombax ceiba): यो नेपालमा सर्वत्र पाइने प्रजाति हो। यसमा रातो र आकर्षक फूलहरू फुल्छन्। २. सेतो सीमल (Ceiba pentandra): यसलाई ‘सेतो सेमर’ पनि भनिन्छ। यसको फूल सेतो वा हल्का पहेँलो हुन्छ र यसको औषधीय गुण रातो सीमल भन्दा केही फरक हुन्छ।
सीमलको बाह्य रूप
काण्ड: यसको फेद धेरै मोटो हुन्छ र काण्डमा तिखा काँडाहरू हुन्छन्।
पात: यसका पातहरू हत्केला जस्तै फैलिएका (Palmate) हुन्छन्। एउटै डाँठमा ५ देखि ७ वटासम्म पातका पत्रकहरू हुन्छन्।
फूल: वसन्त ऋतुमा यसको रूख पातविहीन हुन्छ र चम्किला राता, मासुदार फूलहरूले भरिन्छ।
फल: फलहरू काठ जस्तै कडा र हरियो रंगका हुन्छन्, जुन पाकेपछि फुट्छन् र भित्रबाट कपास र बीउ निस्कन्छन्।
विभिन्न भाषाहरूमा सीमलको नाम
नेपाली: सीमल
संस्कृत: शाल्मली, मोचा, रक्तपुष्पा, तूलिनी
हिन्दी: सेमल, सेमर
अंग्रेजी: Silk Cotton Tree, Red Cotton Tree
बंगाली: शिमुल गाछ
वनस्पतिक नाम: Bombax ceiba Linn.
सीमलका फाइदाहरू
शरीरलाई शीतल बनाउने: यसले शरीरको गर्मी हटाउन र पित्त शान्त पार्न मद्दत गर्छ।
रगत बहने समस्यामा प्रभावकारी: चोटपटक लाग्दा वा आन्तरिक रक्तस्राव हुँदा यसको प्रयोगले रगत रोक्न मद्दत गर्छ।
पाचन प्रणालीमा सुधार: यसले झाडापखाला र अपच जस्ता समस्या निको पार्छ।
यौन स्वास्थ्य: वीर्यको गुणस्तर बढाउन र यौन दुर्बलता हटाउन यसको जरा र चोप उपयोगी मानिन्छ।
चर्म रोग: डन्डिफोर, घाउ र छाला सुन्निने समस्यामा यसको बोक्रा र काँडाको लेप प्रभावकारी हुन्छ।
