Bhringaraj (Eclipta prostrata) supports hair growth, improves liver health, and promotes calm sleep. Use as scalp oil or consume powder or fresh juice daily for benefits.
भृङ्गराज आयुर्वेदको एक अत्यन्त शक्तिशाली र प्रसिद्ध जडिबुटी हो, जसलाई विशेष गरी कपालको स्वास्थ्यका लागि ‘केशराज’ (कपालको राजा) भनेर चिनिन्छ। यो ओसिलो ठाउँमा आफैँ उम्रने एउटा सानो वनस्पति हो। प्राचीन कालदेखि नै ऋषिमुनिहरूले यसको प्रयोग शरीरको कान्ति बढाउन, कलेजोलाई स्वस्थ राख्न र वृद्धावस्थालाई ढिलो गराउन (रसायनको रूपमा) गर्दै आएका छन्। यो नेपालको तराईदेखि मध्य पहाडी भेगसम्मका जलाशय र ओसिला खेतबारीका कान्लाहरूमा प्रशस्तै पाइन्छ।
भृङ्गराज के हो?
भृङ्गराज एक औषधीय गुणले भरिएको फूल फुल्ने बिरुवा हो। यो ‘एस्टरेसी’ (Asteraceae) परिवार अन्तर्गत पर्दछ। यसको वानस्पतिक नाम एक्लिप्टा प्रोस्ट्रेटा (Eclipta prostrata) हो। यसलाई मुख्यतया कपाल कालो बनाउन, कलेजोको समस्या समाधान गर्न र रगतको कमी हटाउन प्रयोग गरिन्छ। यसको पातलाई माड्दा निस्कने रस सुरुमा हरियो भए पनि हावाको सम्पर्कमा आउनासाथ कालो रङ्गमा परिणत हुन्छ।
भृङ्गराजका प्रकार
पुष्प (फूल) को आधारमा भृङ्गराज मुख्यतया दुई प्रकारका हुन्छन्:
१. श्वेत भृङ्गराज: यसमा सेतो रङ्गका साना फूलहरू फुल्दछन्। यो औषधिमा सबैभन्दा बढी प्रयोग हुने प्रजाति हो।
२. पीत भृङ्गराज: यसमा पहेंलो रङ्गका फूलहरू फुल्दछन्। यसलाई ‘स्वर्ण भृङ्गराज’ पनि भनिन्छ। सेतो फूल फुल्ने भृङ्गराजको तुलनामा यसमा केही फरक गुणहरू हुन्छन्।
बाह्य रूप
भृङ्गराजको बिरुवा १५ देखि ७० सेन्टिमिटरसम्म अग्लो हुन्छ। यो सिधा उभिएको वा जमिनमा फैलिएको अवस्थामा पाइन्छ।
- काण्ड: यसको काण्ड हल्का कालो वा गाढा हरियो रङ्गको हुन्छ र यसमा साना भुत्लाहरू हुन्छन्।
- पात: पातहरू लाम्चा र दाँतेदार हुन्छन्। पातलाई माड्दा कालो रस निस्कन्छ।
- फूल: फूलहरू साना र झुप्पामा हुन्छन्, जुन सूर्यमुखी फूलको सानो रूप जस्तै देखिन्छन्।
- बीज: यसका बीजहरू काला र जिरा जस्तै साना हुन्छन्।
विभिन्न भाषाहरूमा नाम
| भाषा | नाम |
| नेपाली | भृङ्गराज, भूमिराज, भृङ्गझार, भाड्रा |
| संस्कृत | भृङ्गराज, मार्कव, केशराज, केशरञ्जन |
| हिन्दी | भाङ्गरा, भंगरैया |
| अङ्ग्रेजी | False Daisy (फल्स डेजी) |
| बङ्गाली | भीमराज, केसूटी |
| मराठी | माका |
भृङ्गराजका फाइदाहरू
- कपालको लागि वरदान: कपाल झर्ने समस्या रोक्न र कपाललाई कालो बनाउन मद्दत गर्दछ।
- कलेजोको सुरक्षा: कलेजोको कार्यक्षमता बढाउँछ र जन्डिस (कामला) मा लाभदायक हुन्छ।
- आँखाको ज्योति: यसको नियमित सेवनले आँखाको दृष्टि तेजिलो बनाउँछ।
- पाचन सुधार: भोक जगाउने र अपच हटाउने गुण यसमा हुन्छ।
- छालाको रोग: चिलाउने, दाद र अन्य छाला सम्बन्धी समस्यामा राहत दिन्छ।
- रक्त अल्पता: रगतमा हेमोग्लोबिनको मात्रा बढाउन मद्दत गर्दछ।
- मानसिक शान्ति: तनाव कम गर्न र राम्रो निद्रा लगाउन मद्दत गर्छ।
