Gudari Sag (Alternanthera sessilis), called Matsyaakshi, is a medicinal herb for anemia, eye health, wounds, and digestion. Use as cooked saag or fresh juice.
- मत्स्याक्षि के हो? (What is it?)
- मत्स्याक्षिका प्रकार (Types)
- मत्स्याक्षिको बाह्य रूप (Morphology)
- विभिन्न भाषाहरूमा मत्स्याक्षिको नाम (Nomenclature)
- मत्स्याक्षिको फाइदाहरू (Benefits)
- मत्स्याक्षिको प्रयोग (Uses – Detailed Explanation)
- मत्स्याक्षिको सेवन विधि (Dosage)
- मत्स्याक्षिको प्रयोग गरिने भागहरू (Parts Used)
- मत्स्याक्षि कहाँ पाईन्छ र उब्जिन्छ? (Habitat)
- निष्कर्ष (Conclusion)
नेपाली समाजमा गुदरीसाग एक परिचित जंगली साग हो, जसलाई विशेषगरी तराई र पहाडका ओसिलो भूभागहरूमा देख्न सकिन्छ। आयुर्वेदमा यसलाई ‘मत्स्याक्षी’ भनिन्छ, जसको अर्थ ‘माछाको आँखा जस्तो’ हुन्छ। यसको फूल र बीजको बनावट माछाको आँखासँग मिल्दोजुल्दो हुने भएकाले यो नाम राखिएको हो। यो वनस्पति औषधीय गुणले भरिपूर्ण छ र परम्परागत रूपमा विभिन्न रोगको उपचारमा प्रयोग गरिँदै आएको छ।
मत्स्याक्षि के हो? (What is it?)
गुदरीसाग (Alternanthera sessilis) एउटा भुईँमा फैलिने ओसिलो ठाउँमा उम्रने बहुवर्षीय झार वर्गको वनस्पति हो। यो भिटामिन ‘ए’, ‘सी’ र खनिज तत्वहरूले भरिपूर्ण हुन्छ। यसलाई तरकारी वा सागको रूपमा पकाइन्छ भने यसको जरा, काण्ड र पातलाई आयुर्वेदिक औषधिको रूपमा प्रयोग गरिन्छ।
मत्स्याक्षिका प्रकार (Types)
यसका मुख्यतया तीन प्रकारहरू चिकित्सा क्षेत्रमा बढी प्रयोग गरिन्छ:
मत्स्याक्षी (गुदरीसाग): यो मुख्य प्रजाति हो जुन भुईँमा फैलिन्छ र फूलहरू सेतो वा गुलाबी हुन्छन्।
शिखर मत्स्याक्षी (Alternanthera philoxeroides): यो जलमग्न वा पानीको किनारमा हुने प्रजाति हो। यो ज्वरो र इन्फ्ल्यामेसन (सुन्निने समस्या) कम गर्न प्रभावकारी मानिन्छ।
अणिमत्स्याक्षी (Alternanthera pungens): यसको काण्ड अलि बलियो र काठ जस्तो हुन्छ। यो विशेषगरी पिशाब सम्बन्धी रोगमा प्रयोग गरिन्छ।
मत्स्याक्षिको बाह्य रूप (Morphology)
काण्ड: यसको काण्ड भुईँमा फैलिने र हाँगाबिँगायुक्त हुन्छ। यो प्रायः बैजनी वा हरियो रङको हुन्छ र ४५ सेमीसम्म लामो हुन सक्छ।
पात: पातहरू आमने-सामने पलाएका, चिल्ला र भाला आकारका हुन्छन्। पातको लम्बाइ २.५ देखि ७.५ सेमीसम्म हुन्छ।
फूल: फूलहरू साना, सेता वा हल्का गुलाबी रङका हुन्छन्। यिनीहरू झुप्पामा फुल्छन् र यिनबाट माछाको जस्तै गन्ध आउँछ।
फल र बीज: फलहरू मुटु आकारका वा गोलाकार हुन्छन् र बीजहरू साना तथा चम्किला हुन्छन्।
विभिन्न भाषाहरूमा मत्स्याक्षिको नाम (Nomenclature)
नेपाली: गुदरीसाग, भिरङ्गी-फिरङ्गीझार, मत्स्याक्षि।
संस्कृत: मत्स्याक्षी, मीनाक्षी।
हिन्दी: गुडरीशाक, मत्स्याक्षी।
अंग्रेजी: Sessile joyweed, Dwarf copperleaf।
बंगाली: सांची (Sanchi)।
मराठी: कन्चरी (Kanchari)।
मत्स्याक्षिको फाइदाहरू (Benefits)
आँखाको लागि हितकारी: यसले रतन्धो र आँखा पोल्ने समस्या कम गर्छ।
पाचन प्रणालीमा सुधार: अपच र झाडापखाला निको पार्न मद्दत गर्छ।
छालाको रोग: लुतो, चिलाउने र छाला सुन्निने समस्यामा प्रभावकारी छ।
रगत शुद्धीकरण: यसले रगतमा रहेका विकारहरू हटाउन मद्दत गर्छ।
मधुमेह नियन्त्रण: चिनीको मात्रा सन्तुलनमा राख्न सहयोग पुर्याउँछ।
रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता: यसले शरीरको बल र स्मरण शक्ति बढाउँछ।
मत्स्याक्षिको प्रयोग (Uses – Detailed Explanation)
गुदरीसागको प्रयोग केवल भोजनमा मात्र सीमित नभई यसको औषधीय महत्व निकै ठूलो छ। आयुर्वेद अनुसार यो ‘शीत’ (चिसो) प्रकृतिको हुन्छ, जसले शरीरको पित्त र कफ दोषलाई सन्तुलनमा राख्छ।
