Main Kanda or Mainfal (Catunaregam spinosa) is a medicinal shrub. Its fruits and roots are used in Ayurveda for digestion, fever relief, and wound healing.
नेपाली वनस्पति जगतमा मैन काँडा एक महत्वपूर्ण औषधीय बुट्यान हो। यसलाई आयुर्वेदमा ‘मदनफल’ को नामले चिनिन्छ, जसको अर्थ हुन्छ ‘मद पैदा गर्ने वा वमन (उल्टी) गराउने फल’। परापूर्व कालदेखि नै शरीरका विजातीय तत्वहरू बाहिर निकाल्न र विभिन्न रोगको उपचारमा यसको प्रयोग हुँदै आएको छ। विशेषगरी यसलाई शोधन चिकित्सा (पञ्चकर्म) मा सर्वश्रेष्ठ वमनकारक औषधिको रूपमा लिइन्छ।
मैन काँडा के हो?
मैन काँडा (Scientific Name: Catunaregam spinosa) Rubiaceae परिवार अन्तर्गत पर्ने एक काँडेदार सानो रूख वा ठूलो बुट्यान हो। यो मुख्यतया यसको फलको लागि प्रसिद्ध छ, जसलाई आयुर्वेदमा विष हटाउन र कफ-पित्त विकार शान्त पार्न प्रयोग गरिन्छ।
मैन काँडाका प्रकार
यसका खासै धेरै उप-प्रजातिहरू नभए पनि स्थान र जलवायु अनुसार यसको फलको आकारमा केही भिन्नता पाउन सकिन्छ। शास्त्रीय रूपमा यसलाई यसको गुण र प्रयोगका आधारमा एउटै मुख्य प्रजातिमा राखिएको छ।
मैन काँडाको बाह्य रूप
रूख: यो लगभग ९ मिटरसम्म अग्लो हुन्छ र यसका हाँगाहरूमा बलिया काँडाहरू हुन्छन्।
पात: यसका पातहरू साना, अण्डाकार र चिल्ला हुन्छन्।
फूल: फूलहरू सेता वा हल्का पहेंलो रङ्गका र सुगन्धित हुन्छन्।
फल: यसको फल गोलो हुन्छ। काँचो अवस्थामा हरियो देखिने यो फल पाकेपछि पहेंलो र चिल्लो हुन्छ।
बीउ: फलभित्र काला रङ्गका बीउहरू गुदीमा टाँसिएका हुन्छन्, जसलाई ‘मदनफल पिप्पली’ भनिन्छ।
विभिन्न भाषाहरूमा मैन काँडाको नाम
नेपाली: मैन काँडा, मैदल, मैनफल
संस्कृत: मदन, पिण्ड, वमन, मदनफल
हिन्दी: मैनफल (Mainphal)
अंग्रेजी: Emetic Nut, Bushy Gardenia
वनस्पतिक नाम: Catunaregam spinosa (Thunb.) Tirveng.
मैन काँडाका फाइदाहरू
वमन गराउन: शरीरमा जमेको अनावश्यक कफ र पित्त निकाल्न यो उत्कृष्ट मानिन्छ।
दम र खोकी: श्वासप्रश्वास सम्बन्धी समस्यामा यसले राहत दिन्छ।
छालाको समस्या: लुतो, चिलाउने र कुष्ठरोग जस्ता समस्यामा लाभकारी छ।
दुखाइ कम गर्न: जोर्नी दुख्ने समस्या (गठिया) र पेटको दुखाइमा प्रभावकारी हुन्छ।
घाउ निको पार्न: पुरानो घाउ र नाडीव्रण सफा गर्न र भर्न मद्दत गर्छ।
गर्भाशय शुद्धि: महिलाहरूको प्रजनन स्वास्थ्य र गर्भाशय सफा गर्न प्रयोग गरिन्छ।
