Kewari/Kalihari (Gloriosa superba Linn.) boosts health, aids digestion, relieves inflammation, and can be used as powder, decoction, or topical remedy.
नेपाली वनस्पति जगतमा ‘केवारी’ वा ‘कलिहारी’ एक अत्यन्तै महत्वपूर्ण र शक्तिशाली जडीबुटी हो। यसलाई संस्कृतमा ‘अग्निशिखा’ भनिन्छ, जसको अर्थ “आगोको ज्वाला” हुन्छ। यसका फूलहरू टाढाबाट हेर्दा बलिरहेको आगोको शिखा जस्तै देखिने हुनाले यो नाम दिइएको हो। हिन्दू धर्म र आयुर्वेदमा यसलाई निकै उच्च स्थान दिइएको छ, तर यो जडीबुटी जति उपयोगी छ, उत्ति नै विषालु पनि हुन सक्छ। त्यसैले यसको प्रयोग सधैं सावधानीपूर्वक र विज्ञको सल्लाहमा मात्र गरिन्छ।
कलिहारी के हो?
केवारी एउटा लहरे बिरुवा हो जुन लिली (Liliaceae) परिवारमा पर्दछ। यसको वैज्ञानिक नाम Gloriosa superba हो। आयुर्वेदमा यसलाई ‘उपविष’ (कम कडा विष) को श्रेणीमा राखिएको छ। यसको मुख्य औषधीय प्रयोग यसको गानो वा कन्द (Rhizome) बाट गरिन्छ। यो विशेषगरी प्रसव पीडा कम गर्न, बाथ रोग निको पार्न र विभिन्न चर्म रोगको उपचारमा प्रयोग गरिन्छ।
कलिहारीका प्रकार
मुख्यतया केवारीका फूलको रङ र बनावटका आधारमा केही भिन्नता देखिए तापनि आयुर्वेदिक दृष्टिले यसलाई एकै प्रजातिको रूपमा हेरिन्छ। यद्यपि, भौगोलिक अवस्था अनुसार यसका केही उप-प्रजातिहरू पाइन सक्छन्, जसमा फूलको रङ पहेंलोबाट गाढा रातोमा परिवर्तन हुने गर्दछ।
कलिहारीको बाह्य रूप
काण्ड (Tane/Stem): यसको काण्ड नरम र लहरे प्रकृतिको हुन्छ, जसले अरू बिरुवाको सहारामा माथि चढ्छ।
पात (Pata/Leaves): यसका पातहरू लामा, चम्किला र टुप्पोमा घुम्रिएका (Tendrils) हुन्छन्, जसले बिरुवालाई समात्न मद्दत गर्छन्।
फूल: यसको फूल अत्यन्तै आकर्षक हुन्छ। सुरुमा पहेंलो देखिने यो फूल बिस्तारै सुन्तला र गाढा रातो रङमा बदलिन्छ। फूलका पत्रदलहरू उल्टो फर्केका हुन्छन्।
कन्द (जरा): जमिनमुनि यसको सेतो रङको, मासु जस्तो गानो हुन्छ जुन ‘V’ आकारको वा हलो (Plough) जस्तो देखिन्छ।
विभिन्न भाषाहरूमा कलिहारी नाम
नेपाली: केवारी, कलिहारी, अग्निशिखा, लाङ्गुली
संस्कृत: कलिहारी, हलिनी, विशल्या, वह्निवत्रा
हिन्दी: कलिहारी, कलिकारी, लागुली
अंग्रेजी: Glory Lily, Flame Lily, Climbing Lily
बंगाली: विषलांगुली, उलटचण्डाल
कलिहारीका फाइदाहरू (Points मा)
प्रसवमा सहजता: गर्भवती महिलाको कठिन प्रसवलाई सहज बनाउन यसको लेप प्रयोग गरिन्छ।
जोर्नी दुख्ने समस्या (Gathiya): बाथ र जोर्नीको दुखाइ कम गर्न यसको प्रयोग अचुक मानिन्छ।
चर्म रोग: लुतो, दाद र छाला सुन्निने समस्या (इन्फ्ल्यामेस) मा यसले फाइदा गर्छ।
जुका नाशक: टाउकोको जुम्रा र पेटको जुका मार्न यसको प्रयोग गरिन्छ।
पिशाब सम्बन्धी रोग: मूत्र मार्गका अवरोध हटाउन मद्दत गर्छ।
पायल्स (अर्श): रगत बग्ने वा नबग्ने दुवै प्रकारका पायल्सको उपचारमा प्रयोग हुन्छ।
