Kuppi (कुप्पी), Kuppikhakli, Muktvarcha—Acalypha indica Linn. is a medicinal herb used for skin care, wounds, digestion, cough, and herbal remedies.
कुप्पी एक औषधीय गुणले भरिपूर्ण झार हो, जसलाई संस्कृतमा ‘हरितमञ्जरी’ भनिन्छ। यो नेपाल र भारतका उष्ण प्रदेशहरूमा सहजै पाइन्छ। यसको पात र फूलको विशेष आकारका कारण यसलाई गाउँघरमा ‘कुप्पी झार’ वा ‘खोकली’ भनिन्छ। विशेषगरी दम र खोकीको उपचारमा यसको प्रयोग परापूर्व कालदेखि नै गरिँदै आएको छ।
के हो कुप्पी?
कुप्पी (Acalypha indica) ‘युफोर्बियेसी’ (Euphorbiaceae) परिवार अन्तर्गत पर्ने एक सीधा र हाँगाबिँगा भएको वर्षायु (एक वर्ष बाँच्ने) बिरुवा हो। यो बिरुवा साधारणतया ३० देखि ९० सेन्टिमिटरसम्म अग्लो हुन्छ। यसको औषधीय गुणले गर्दा आयुर्वेदमा यसलाई कफ र वात दोष नाश गर्ने वनस्पतिको रूपमा लिइन्छ।
कुप्पीका प्रकार
चिकित्सा शास्त्र र आयुर्वेदमा मुख्यतया दुई प्रकारका कुप्पीको प्रयोग गरिन्छ: १. कुप्पी (Acalypha indica): यो मुख्य प्रजाति हो, जसको पात र फूल कुप्पी जस्तै देखिन्छ। २. तूतपुष्पा वा चिन्नीका (Acalypha fruticosa): यो अलि बढी सुगन्धित र भुवादार हुन्छ। यसको पातहरूको प्रयोग पनि उपचारमा गरिन्छ।
कुप्पीको बाह्य रूप
यसको काण्ड (डाँठ) लामो, सीधा र मसिना भुवाहरूले भरिएको हुन्छ। पातहरू अण्डाकार, किनारामा दाँत जस्ता काटेका र अघिल्लो भाग तिखो हुन्छन्। यसको फूलहरू साना, पहेंलो-हरियो रङका हुन्छन् र यिनीहरूको बनावट तेल हाल्ने ‘कुप्पी’ जस्तो देखिन्छ, त्यसैले यसलाई कुप्पी भनिएको हो। यसको बीउ हल्का खैरो र चिल्लो हुन्छ।
विभिन्न भाषाहरूमा कुप्पीको नाम
नेपाली: कुप्पी, खोकली, वर्षी झार
संस्कृत: हरितमञ्जरी
हिन्दी: कुप्पी, मुक्तवर्चा, खोकिल
अङ्ग्रेजी: Indian Acalypha (इन्डियन एकैलाइपा)
बङ्गाली: मुक्ताझरी
कुप्पीका फाइदाहरू
श्वासप्रश्वासमा राहत: दम र पुरानो खोकी निको पार्न मद्दत गर्छ।
पाचन प्रणाली सुधार: यसले कब्जियत हटाउन र पेटका किराहरू मार्न सहयोग गर्छ।
छालाको समस्या: दाद, चिलाउने र घाउ खटिरामा यो अचुक औषधि हो।
दुखाइ कम गर्ने: जोर्नी दुख्ने समस्या र टाउको दुखाइमा लाभदायक छ।
विषनाशक: किरा वा बिच्छीले टोकेको ठाउँमा यसको प्रयोगले विषको असर कम गर्छ।
