Pangkaha Phul (Kapurkachari, Hedychium spicatum) is an aromatic herb used for digestion, cough, asthma, and fever. Roots are taken as powder or decoction.
नेपाली वनस्पतिको संसारमा पङ्खाफूल (कपुरकचरी) एक अत्यन्तै महत्वपूर्ण र सुगन्धित जडीबुटी हो। यसको आयुर्वेदिक र औषधीय गुणका कारण यसलाई पुस्तौँदेखि विभिन्न रोगको उपचारमा प्रयोग गरिँदै आएको छ।
नेपालको पहाडी भेगमा पाइने यो वनस्पति सुगन्धित र औषधीय गुणले भरिपूर्ण हुन्छ। यसलाई विशेषगरी श्वासप्रश्वास सम्बन्धी समस्या र सुगन्धित तेल उत्पादनका लागि चिनिन्छ।
पङ्खाफूल /कपुरकचरी के हो?
पङ्खाफूल एउटा बहुवर्षीय जडीबुटी हो जुन अदुवा परिवार (Zingiberaceae) अन्तर्गत पर्दछ। यसको जरा (प्रकन्द) बाट कपुरको जस्तो कडा र मीठो बासना आउने हुनाले यसलाई ‘कपुरकचरी’ भनिएको हो।
पङ्खाफूल /कपुरकचरीका प्रकार
मुख्यतया यसका दुई प्रजातिहरू चिकित्सामा प्रयोग गरिन्छ: १. शटी (Hedychium spicatum): यो बढी प्रचलित छ, जसको जरा खैरो र भित्र सेतो हुन्छ। २. गुलबकाबली (Hedychium coronarium): यसलाई ‘सुलोचना’ पनि भनिन्छ। यसको फूल सेतो हुन्छ र यो विशेषगरी आँखाको रोगका लागि प्रयोग गरिन्छ।
पङ्खाफूल /कपुरकचरीको बाह्य रूप
यो बिरुवा करिब १ मिटर उचाइ सम्मको हुन्छ। यसको काण्ड सानो हुन्छ र पातहरू लामो, भाला आकारका र चिल्ला हुन्छन्। यसको फूल सेतो वा हल्का पहेंलो र रङ्गीचङ्गी हुन्छन्, जुन हेर्दा पङ्खा जस्तो देखिन्छन्। यसको जरा (बोक्रा भएको भाग) खुरदरो, रातो-खैरो र भित्रबाट सेतो हुन्छ।
विभिन्न भाषाहरूमा पङ्खाफूल /कपुरकचरी नाम
नेपाली: पङ्खाफूल, कपुरकचरी, ठूलो पानीसरो
संस्कृत: शटी, गन्धमूलिका, पलाशी
हिन्दी: कपूर कचरी, गंधपलाशी
अंग्रेजी: Spiked Ginger Lily
वनस्पति नाम: Hedychium spicatum
पङ्खाफूल /कपुरकचरीका फाइदाहरू (Points)
श्वासप्रश्वासमा राहत: दम, खोकी र हिक्का (Hiccups) निको पार्न मद्दत गर्छ।
पाचन प्रणाली: अपच, झाडापखाला र अरुचि हटाउन प्रभावकारी छ।
कपालको स्वास्थ्य: कपाल झर्ने समस्या कम गरी कपाललाई नरम र चम्किलो बनाउँछ।
दुखाइ र सुन्निने समस्या: जोर्नी दुख्ने र शरीर सुन्निने (इन्फ्ल्यामेसन) समस्यामा लाभदायी छ।
छालाको उपचार: घाउ-खटिरा र छाला सम्बन्धी रोग निको पार्न मद्दत गर्छ।
ज्वरनाशक: पुराना वा विषम ज्वर हटाउन सहायक हुन्छ।
