Rani Gittha (Dioscorea bulbifera), also known as Varahi Kand, is a medicinal herb that supports digestion, immunity and skin health, used cooked, powdered or as a decoction.
रानीगिठ्ठा (Rani Gittha) एक अत्यन्त महत्त्वपूर्ण आयुर्वेदिक कन्द हो, जसलाई प्राचीन चिकित्सा पद्धतिमा ‘वाराही कन्द’ को नामले चिनिन्छ। यसको औषधीय गुण र पौष्टिकताका कारण यसलाई स्वास्थ्यवर्धक वनस्पतिको रूपमा लिइन्छ।
रानीगिठ्ठा के हो?
रानीगिठ्ठा एक प्रकारको लहरायुक्त वनस्पति हो, जसको जरामा कन्द (गेठी) फल्दछ। यसलाई संस्कृतमा ‘वाराही’ भनिन्छ किनभने यसको कन्दको आकार र यसमा हुने झुसहरू बँदेल (वाराह) को रौँजस्तै देखिन्छन्। यो लहरा मुख्यतया वर्षा ऋतुमा वन-जङ्गल र सडक किनारका रुखहरूमा फैलिएको पाइन्छ। यसलाई ‘वायु कन्द’ (Air Potato) पनि भनिन्छ किनभने यसको लहराको आँख्लाहरूमा साना गोलाकार फलहरू जस्तै ‘बल्बिल’ झुण्डिएका हुन्छन्।
रानीगिठ्ठाका प्रकार
मुख्यतया रानीगिठ्ठाका दुई प्रजातिहरू बढी प्रचलनमा छन्: १. डायोscoria bulbifera (Dioscorea bulbifera): यो सामान्यतया पाइने प्रजाति हो, जसको कन्द तीतो र टर्रो हुन्छ। २. पञ्चपत्री रानीगिठ्ठा (Dioscorea pentaphylla): यसको लहरामा पाँचवटा पातहरूको समूह हुन्छ। यसको कन्द लामो, कालो र झुसयुक्त हुन्छ। यो विशेषगरी जोर्नी दुख्ने समस्या र सुन्निने रोगमा प्रयोग गरिन्छ।
रानीगिठ्ठाको बाह्य रूप
यसको लहरा सुन्दर हुन्छ। यसको कन्द एकातर्फ मोटो र अर्कोतर्फ पातलो हुन्छ, जुन बँदेलको थुतुनो जस्तो देखिन्छ। कन्दको बाहिरी बोक्रा मटमैलो वा कालो र खस्रो हुन्छ भने भित्र काट्दा सेतो र कडा हुन्छ। यसलाई नङले कोर्दा दूधजस्तो पदार्थ निस्कन्छ। यसको स्वाद केही तीतो र चहकिलो हुन्छ।
विभिन्न भाषाहरूमा रानीगिठ्ठाको नाम
नेपाली: रानीगिठ्ठा, गिठ्ठा
संस्कृत: वाराही कन्द, वाराहवदना
हिन्दी: वाराही कन्द, गेठी
अङ्ग्रेजी: Potato Yam, Air Potato
वनस्पतिक नाम: Dioscorea bulbifera
रानीगिठ्ठाका फाइदाहरू (बुँदागत रूपमा)
पाचन सुधार: यसले अपचको समस्या हटाएर पाचन शक्ति बलियो बनाउँछ।
शक्तिवर्धक: शरीरलाई ऊर्जा दिन्छ र वीर्य वृद्धिका लागि सहयोगी मानिन्छ।
मधुमेह नियन्त्रण: रगतमा चिनीको मात्रा सन्तुलित राख्न मद्दत गर्दछ।
छालाको रोग: कुष्ठरोग र अन्य छालाका समस्याहरूमा लाभकारी छ।
जुका नाशक: पेटमा रहेका हानिकारक परजीवी वा जुकाहरूलाई नष्ट गर्छ।
एन्टी-इन्फ्लेमेटरी: शरीरको सुन्निने समस्या (इन्फ्लेमेसन) कम गर्छ।
