Sipligan (Varun), Crataeva nurvala, is a medicinal herb used for kidney stones, urinary health, and inflammation. It supports detox and is taken as decoction or powder.
सिप्लीगान एक अत्यन्तै प्रभावकारी औषधीय गुण भएको वृक्ष हो। विशेषगरी मृगौलाको पत्थरी र पिशाब सम्बन्धी रोगहरूको उपचारमा यसको प्रयोग प्राचीन कालदेखि नै हुँदै आएको छ। सुश्रुत संहिता जस्ता आयुर्वेदका ग्रन्थहरूमा यसलाई ‘वरुणादि गण’ मा राखेर मूत्र प्रणालीका समस्याहरूको अचुक औषधिको रूपमा व्याख्या गरिएको छ।
सिप्लीगान के हो?
यो ‘कैपेरिडेसी’ (Capparidaceae) कुल अन्तर्गत पर्ने एक मध्यम आकारको पतझड वृक्ष हो। यसको वैज्ञानिक नाम क्रेटिवा नुर्वाला (Crataeva nurvala) हो। यो विशेषगरी यसको बोक्रा र पातका कारण चिनिन्छ, जसमा शरीरका विषाक्त पदार्थ बाहिर निकाल्ने र गाँठागुँठी पगाल्ने शक्ति हुन्छ।
सिप्लीगानका प्रकार
मुख्यतया सिप्लीगानका प्रजातिहरूमा वनस्पति शास्त्रीय आधारमा केही भिन्नता भए पनि औषधीय रूपमा Crataeva nurvala र Crataeva religiosa लाई नै मुख्य मानिन्छ। कतै-कतै यसका फूलको रङ र पातको आकारका आधारमा स्थानीय भिन्नता भेटिन सक्छ।
सिप्लीगानको बाह्य रूप
यसको वृक्ष करिब १० देखि १५ मिटर सम्म अग्लो हुन्छ। यसको पात एउटै डाँठमा तीनवटा हुन्छन्, त्यसैले यसलाई अंग्रेजीमा ‘Three leaved caper’ भनिन्छ। पातहरूलाई मिच्दा निकै कडा र तिखो गन्ध आउँछ। यसका फूलहरू सेता वा हल्का पहेंलो रङका हुन्छन् र निकै आकर्षक देखिन्छन्। यसको बोक्रा खरानी रङको र खस्रो हुन्छ।
विभिन्न भाषाहरूमा सिप्लीगानको नाम
नेपाली: सिप्लीगान, सिप्लीगेन
संस्कृत: वरुण, सेतुवृक्ष, तिक्तशाक
हिन्दी: बरुन, बरना
अंग्रेजी: Three leaved caper, Temple plant
मराठी: वायवर्णा
सिप्लीगानका फाइदाहरू (Benefits)
मृगौलाको पत्थरी: यो पत्थरीलाई टुक्रा-टुक्रा पारेर पिशाबमार्फत निकाल्न अत्यन्तै सहयोगी छ।
पिशाब सम्बन्धी रोग: पिशाब पोल्ने वा रुक रुक हुने समस्यामा लाभदायक हुन्छ।
सुन्निने समस्या (इन्फ्लेमेसन): शरीरको भित्री वा बाहिरी भाग सुन्निने समस्या कम गर्छ।
पाचन सुधार: यसले भोक जगाउँछ र अपचको समस्या हटाउँछ।
गाँठागुँठी (गण्डमाला): घाँटीमा आउने गाँठा र लसिका ग्रन्थि सुन्निने समस्यामा उपचार गर्छ।
चर्म रोग: छालाको दागधब्बा हटाउन र चमक बढाउन मद्दत गर्छ।
